Sudeva Identifies Damayantī in Cedi (सुदेवेन दमयन्ती-परिचयः)
“उस समय वे भूखसे पीड़ित और अनमने हो रहे थे। अतः उन्होंने अपने उस एक वस्त्रको भी कहीं वनमें ही छोड़ दिया। मेरे शरीरपर भी एक ही वस्त्र था। वे नग्न, उन्मत्त- जैसे और अचेत हो रहे थे। उसी दशामें सदा उनका अनुसरण करती हुई अनेक रात्रियोंतक कभी सो न सकी। तदनन्तर बहुत समयके पश्चात् एक दिन जब मैं सो गयी थी, उन्होंने मेरी आधी साड़ी फाड़ ली और मुझ निरपराधिनी पत्नीको वहीं छोड़कर वे कहीं चल दिये। मैं दिन-रात वियोगाग्निमें जलती हुई निरन्तर उन्हीं पतिदेवको दढूँढ़ती फिरती हूँ || ६०-- ६२ ।। साहं कमलगर्भाभमपश्यन्ती हृदि प्रियम् । न विन्दाम्यमरप्रख्य॑ प्रियं प्राणेश्वरं प्रभुम्,“मेरे प्रियतमकी कान्ति कमलके भीतरी भागके समान है। वे देवताओंके समान तेजस्वी, मेरे प्राणोंके स्वामी और शक्तिशाली हैं। बहुत खोजनेपर भी मैं अपने प्रियको न तो देख सकी हूँ और न उनका पता ही पा रही हूँ
sāhaṃ kamalagarbhābham apaśyantī hṛdi priyam | na vindāmy amaraprakhyaṃ priyaṃ prāṇeśvaraṃ prabhum ||
“Ako—na hindi man lamang masilayan sa aking puso ang minamahal na ang ningning ay gaya ng pinakaloob na ubod ng lotus—ay hindi siya matagpuan. Ang aking mahal na asawa, maningning na tila mga diyos, panginoon ng aking hininga at makapangyarihang ginoo, ay nananatiling di ko natutuklasan sa kabila ng paghahanap.”
बृहदश्चव उवाच
The verse foregrounds steadfast marital devotion under extreme adversity: even when abandoned and suffering, the wife’s mind remains anchored in loyalty and the ethical ideal of constancy (pativratā-bhāva). It also highlights the moral weight of abandonment and the human cost of desire, madness, or moral lapse.
Within Bṛhadaśva’s narration, the woman laments that she cannot find her husband. She describes him as lotus-radiant and godlike, yet despite searching she neither sees him nor discovers his whereabouts, intensifying the scene of separation and helpless wandering.