Shloka 26
Dharma-śaṅkā-nivāraṇa: Yudhiṣṭhira’s Response on Karma-Phala and Trust in Dharma
संख्यातुं नैव शक््यानि कर्माणि पुरुषर्षभ । अगारनगराणां हि सिद्धि: पुरुषहैतुकी,नरश्रेष्ठ कर्मोीकी गणना नहीं की जा सकती। गृह एवं नगर आदि सभीकी प्राप्तिमें पुरुष ही कारण है। विद्वान पुरुष पहले बुद्धिद्वारा यह निश्चय करे कि तिलमें तेल है, गायके भीतर दूध है और काषप्ठमें अग्नि है, तत्पश्चात् उसकी सिद्धिके उपायका निश्चय करे
saṅkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha | agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahetukī ||
Wika ni Yudhiṣṭhira: “O toro sa mga tao, hindi tunay na maisasaysay sa bilang ang mga gawain ng tao. Sapagkat ang pagkamit at pagtatatag ng mga tahanan at mga lungsod—at iba pang ganitong tagumpay sa daigdig—ay nakasalalay sa pagsisikap ng tao bilang sanhi.”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Success in worldly and civic life—such as establishing households and cities—arises primarily from human agency and effort; the range of human actions is vast and not easily exhaustively enumerated.
In the Vana Parva dialogue context, Yudhiṣṭhira speaks reflectively to another person addressed as “puruṣarṣabha,” emphasizing the decisive role of human initiative in achieving practical accomplishments.