Shloka 19
Dvaītavana: Brahmaghoṣa, Rṣi-saṅgha, and Baka Dālbhyā’s Upadeśa to Yudhiṣṭhira
अभोजयमन्त मिष्ट न्नेः सूदा: परमसंस्कृतै: । सर्वास्तानद्य पश्यामि वने वन्येन जीविन:,राजन्! आज वह सब न देखनेके कारण मेरे हृदयको क्या शान्ति मिलेगी? महाराज! आपके जिन भाइयोंको कानोंमें सुन्दर कुण्डल पहने हुए तरुण रसोइये अच्छे प्रकारसे बनाये हुए स्वादिष्ट अन्न परोसकर भोजन कराया करते थे, उन सबको आज वनमें जंगली फल-मूलसे जीवन-निर्वाह करते देख रही हूँ
abhōjayamanta miṣṭānnaḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ | sarvāstānadya paśyāmi vane vanyena jīvinaḥ, rājan |
Sinabi ni Vaiśampāyana: “O hari, ngayon ay nasasaksihan ko silang lahat sa gubat, nabubuhay sa ligaw na pagkain. Ang mga kapatid mo ring yaon—na noon ay pinaglilingkuran ng mga batang kusinero na may magagandang hikaw, na naghahain ng masasarap at pinong inihandang pagkain—ngayon ay nabubuhay sa mga bunga at ugat ng kagubatan. Sa pagtanaw sa ganitong pagbabaligtad, paano magkakaroon ng kapayapaan ang aking puso?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the impermanence of worldly comfort and status: those once surrounded by luxury can be reduced to austere subsistence. It evokes compassion and moral reflection on how dharma is tested and revealed in adversity, especially during exile.
The speaker contrasts the Pāṇḍavas’ former royal life—being served delicacies by well-adorned cooks—with their present condition in exile, living in the forest on wild provisions. The sight of this reversal causes deep emotional unrest and lament.