Shloka 31
ब्राह्मणानुयात्रा—शौनकोपदेशः
Brāhmaṇas Follow into Exile and Śaunaka’s Instruction
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे । विरागं भजते जनन््तुर्निर्विरो निरवग्रह:,“विषयोंके प्राप्त न होनेपर जो उनका त्याग करता है, वह त्यागी नहीं है; अपितु जो विषयोंके प्राप्त होनेपर भी उनमें दोष देखकर उनका परित्याग करता है, वस्तुतः वही त्यागी है--वही वैराग्यको प्राप्त होता है। उसके मनमें किसीके प्रति द्वेषभाव न होनेके कारण वह निर्वेर तथा बन्धनमुक्त होता है
viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgame | virāgaṃ bhajate jantur nirvairo niravagrahaḥ ||
Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Hindi tunay na mapagpigil ang isang tao dahil lamang sa, kapag napalayo sa mga bagay na nakaaakit sa pandama, saka niya ito ‘isinusuko.’ Ang tunay na mapagpigil ay yaong, kahit naroon at abot-kamay ang mga bagay na iyon, nakikita ang kanilang kapintasan at iniiwan ang pagkakapit ng loob. Ang gayong tao ay nakakamit ang kawalang-pagkahumaling; sapagkat wala siyang poot kaninuman, siya’y nagiging walang kaaway at hindi nabibigkis ng pagkapit.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Renunciation is not merely the forced absence of pleasures; it is the inner freedom that remains even when pleasures are available. True tyāga arises from discerning the defects of sense-enjoyments and releasing attachment, which leads to dispassion and a mind free from hostility and grasping.
Vaiśaṃpāyana delivers a reflective ethical maxim within the Vana Parva context, emphasizing the distinction between accidental abstinence (due to non-availability) and genuine renunciation grounded in insight and self-mastery.