Shloka 39
Adhyāya 188: Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Decline and the Restoration Motif
Kali-yuga to Kalki
शृद्जी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम | त॑ दृष्टवा मनुजव्याप्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे,शत्रुनगरविजयी नरेश्वर! तदनन्तर मनुने भगवान् मत्स्यका चिन्तन किया। यह जानकर शृंंगधारी भगवान् मत्स्य वहाँ शीघ्र आ पहुँचे। नरश्रेष्ठ भरतकुलशिरोमणे! समुद्रमें अपने पूर्वकथित रूपसे ऊँचे पर्वतकी भाँति शृंगंधारी मत्स्य भगवानको आया देख उनके मस्तकवर्ती सींगमें उन्होंने बँटी हुई रस्सी बाँध दी
śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama | taṁ dṛṣṭvā manujavyāghra manuḥ matsyaṁ jalārṇave | śatrunagaravijayī nareśvara! tadanantaraṁ manunā bhagavān matsyakaś cintitaḥ | etad jñātvā śṛṅgadhārī bhagavān matsyo ’tra śīghram upāgamat | narśreṣṭha bharatakulaśiromaṇe! samudre pūrvoktarūpeṇa ūrdhva-parvatavad uccaiḥ śṛṅgadhārī matsyo bhagavān āgata iti dṛṣṭvā tasya mastakavarti-śṛṅge manunā bhinnā rajjuḥ baddhā |
Sinabi ni Mārkaṇḍeya: “Pagkatapos, O pinakamainam sa mga Bharata, dumating agad doon ang May-Sungay. Nang makita ni Manu ang isda sa karagatan—siya na leon sa mga tao, manlulupig ng mga lungsod ng kaaway, O hari—naalaala niya ang banal na Isda ayon sa itinuro. Nang mabatid ang iniisip ni Manu, ang Panginoon sa anyo ng Isdang may sungay ay dumating kaagad sa mismong lugar na iyon. O pinakadakila sa mga tao, hiyas ng angkan ni Bharata! Nang makita ni Manu ang Panginoong Isda na lumitaw sa dagat sa anyong naunang inilarawan, matayog na gaya ng mataas na bundok, itinali niya ang isang lubid na hinati sa dalawa sa sungay sa ulo ng Isda.”
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic responsiveness: when a righteous person (Manu) remembers and follows divine instruction with faith and readiness, divine protection becomes effective through timely action. It also underscores disciplined obedience—Manu does not merely marvel at the miracle; he performs the practical step (binding the rope) required for rescue and order.
In Mārkaṇḍeya’s narration of the Manu–Matsya episode, the horned divine Fish appears in the ocean as promised. Manu recognizes the Lord’s form and, as part of the preparation for the coming catastrophe (the flood), he fastens a split rope to the Fish’s horn so that his vessel can be secured and guided.