Shloka 96
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
पाण्डवा: समबोध्यन्त बाल्यात् प्रभृति केशव । “केशव! बाल्यावस्थासे ही पाण्डव शंख और दुन्दुभियोंकी गम्भीर ध्वनिसे
Vaiśampāyana uvāca | pāṇḍavāḥ samabodhyanta bālyāt prabhṛti keśava | antaṃ dhīrā niṣevante madhyaṃ grāmyasukhapriyāḥ | uttamāṃś ca parikleśān bhogāṃś cātīva mānuṣān |
Sinabi ni Vaiśampāyana: “O Keśava, mula pa sa kanilang pagkabata ay ginising na ang mga Pāṇḍava sa malalim na ugong ng śaṅkha at ng mga tambol na dundubhi, sa matamis na tunog ng mṛdaṅga, at sa himig na kaaya-aya ng plauta.” Pagkaraan ay inilahad niya ang isang pangkalahatang aral: ang matitibay ang loob ay naghahangad ng “huling kalagayan” ng karanasan—ang kalayaang lampas sa karaniwang ligaya at dalamhati—samantalang ang mga nakakapit sa magagaspang na kalayawang makamundo ay nananatiling nakakulong sa “gitnang antas” ng panandaliang pagkalugod. Ang tunay na matatag, tinatanggap maging ang pinakamabibigat na hirap bilang bahagi ng dharma, tinitiis iyon nang maluwag sa kalooban, at sa wakas ay nakakamit ang kaganapang higit pa sa ligayang pantao. Kaya sinasabi ng marurunong: ang pag-abot sa sukdulang kalagayang lampas sa dalawahan ang siyang tunay na kaligayahan; at ang kalagayang nasa pagitan ng ligaya at sakit ay siya ring pagdurusa.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts two orientations: the dhīra (steadfast) aim for the ‘final’ state—freedom beyond the swing of pleasure and pain—while those attached to grāmya (worldly) pleasures remain stuck in an intermediate, unstable satisfaction. True happiness is presented as the culmination beyond dualities, reached through disciplined endurance of duty-bound hardships.
Vaiśampāyana addresses Keśava (Kṛṣṇa) and refers to the Pāṇḍavas being awakened from childhood, then uses that setting to introduce a broader reflection on character: how the noble endure hardship for dharma and thereby reach a higher fulfillment than ordinary sensual enjoyment.