Shloka 16
Sanatsujāta on Vedic Learning, Truth (Satya), and the Discipline of Dama–Tyāga–Apramāda
कालेन पादं लभते तथार्थ ततश्न पादं गुरुयोगतश्न । उत्साहयोगेन च पादमृच्छे- च्छास्त्रेण पादं च ततोडभियाति,सनातनी विद्याके कुछ अंशको तथा उसके मर्मको तो मनुष्य समयके योगसे प्राप्त करता है, कुछ अंशको गुरुके सम्बन्धसे तथा कुछ अंशको अपने उत्साहके सम्बन्धसे और कुछ अंशको परस्पर शास्त्रके विचारसे प्राप्त करता है
kālena pādaṁ labhate tathārthaṁ tataś ca pādaṁ guruyogataś ca | utsāhayogena ca pādam ṛcchati śāstreṇa pādaṁ ca tato ’bhiyāti ||
Ipinaliwanag ni Sanatsujāta na ang walang-kupas na kaalaman ay natatamo ng tao nang pira-piraso: may bahagi na dumarating sa paghinog ng panahon at karanasan; may bahagi sa pakikisama sa tunay na guro; may bahagi sa sariling disiplinadong pagsisikap at sigasig; at may bahagi rin sa maingat na pagninilay sa mga śāstra. Kaya’t ang pag-unawa ay hindi biglaan ni nagmumula sa iisang pinagmulan—unti-unti itong nabubuo sa tulong ng panahon, paggabay, sariling pagpupunyagi, at makatwirang pag-aaral.
सनत्सुजात उवाच
Educational Q&A
True understanding arises gradually and from multiple supports: maturity over time, guidance from a competent teacher, one’s own energetic effort, and thoughtful engagement with scripture. Relying on only one of these leaves knowledge partial.
In the Sanatsujātīya discourse within Udyoga Parva, Sanatsujāta instructs Dhṛtarāṣṭra on higher knowledge and ethical clarity, emphasizing how such wisdom is actually acquired in lived human life—step by step, through time, teachers, effort, and śāstric reflection.