Shloka 37
Udyoga-parva Adhyāya 123 — Bhīṣma–Droṇa–Vidura Upadeśa to Duryodhana
Keśava-vākya aftermath
“जो अधम मनुष्य इन्द्रियोंके वशीभूत होकर लोभवश धर्मको छोड़ देता है, वह अयोग्य उपायोंसे अर्थ और कामकी लिप्सामें पड़कर नष्ट हो जाता है ।। कामार्थो लिप्समानस्तु धर्ममेवादितकश्चरेत् । न हि धर्मादपैत्यर्थ: कामो वापि कदाचन,“जो अर्थ और काम प्राप्त करना चाहता हो, उसे पहले धर्मका ही आचरण करना चाहिये; क्योंकि अर्थ या काम कभी धर्मसे पृथक नहीं होता है
kāma-arthau lipsamānas tu dharmam evādau ācaret | na hi dharmād apaiti arthaḥ kāmo vāpi kadācana ||
Sinabi ni Vaiśampāyana: “Ang hamak na tao na inalipin ng mga pandama at itinulak ng kasakiman hanggang talikuran ang dharma ay napapahamak—nalulugmok sa paghahangad ng yaman at ligaya sa mga paraang di-karapat-dapat. Kaya ang sinumang naghahangad ng kasaganaan at pag-enjoy ay dapat munang magsagawa ng dharma; sapagkat ang artha at kāma ay hindi kailanman tunay na nahihiwalay sa dharma.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Artha (wealth) and kāma (pleasure) should be pursued only on the foundation of dharma; abandoning dharma under greed and sense-slavery leads to ruin, because true prosperity and enjoyment cannot be sustainably separated from righteousness.
Vaiśampāyana, as the narrator, delivers a moral reflection within the Udyoga Parva’s counsel-filled context: he contrasts the downfall of those who chase gain through improper means with the proper order of life—dharma first, then artha and kāma.