Shloka 11
दुर्ग-निवेश-राजधर्मः | Fortified Capital and the King’s Residential Polity
Rājadharma
जिस नगरमें इनमेंसे कोई-न-कोई दुर्ग हो, जहाँ अन्न और अस्त्र-शस्त्रोंकी अधिकता हो, जिसके चारों ओर मजबूत चहारदीवारी और गहरी एवं चौड़ी खाई बनी हो, जहाँ हाथी, घोड़े और रथोंकी बहुतायत हो, जहाँ विद्वान् और कारीगर बसे हों, जिस नगरमें आवश्यक वस्तुओंके संग्रहसे भरे हुए कई भंडार हों, जहाँ धार्मिक तथा कार्यकुशल मनुष्योंका निवास हो, जो बलवान मनुष्य, हाथी और घोड़ोंसे सम्पन्न हो, चौराहे तथा बाजार जिसकी शोभा बढ़ा रहे हों, जहाँका न््याय-विचार एवं न्यायालय सुप्रसिद्ध हो, जो सब प्रकारसे शान्तिपूर्ण हो, जहाँ कहींसे कोई भय या उपद्रव न हो, जिसमें रोशनीका अच्छा प्रबन्ध हो, संगीत और वाद्योंकी ध्वनि होती रहती हो, जहाँका प्रत्येक घर सुन्दर और सुप्रशस्त हो, जिसमें बड़े-बड़े शूरवीर और धनाढ्य लोग निवास करते हों, वेदमन्त्रोंकी ध्वनि गूँजती रहती हो तथा जहाँ सदा ही सामाजिक उत्सव और देवपूजनका क्रम चलता रहता हो, ऐसे नगरके भीतर अपने वशमें रहनेवाले मन्त्रियों तथा सेनाके साथ राजाको स्वयं निवास करना चाहिये || ६-- १० || तत्र कोशं बल मित्र व्यवहारं च वर्धयेत् । पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान् निवर्तयेत्,राजाको चाहिये कि वह उस नगरमें कोष, सेना, मित्रोंकी संख्या तथा व्यवहारको बढ़ावे। नगर तथा बाहरके ग्रामोंमें सभी प्रकारके दोषोंको दूर करे
bhīṣma uvāca | yasmin pureṣv eṣāṃ durgāṇāṃ kaścid bhavet, yatra dhānya-śastra-sampattir bahulā syāt, yasya caturdiśaṃ dṛḍhā prākārāḥ syuḥ, gambhīrā ca vipulā ca parikhā, yatra hastyaśva-ratha-bahutvaṃ syāt, yatra vidvāṃsaḥ śilpinaś ca vasanti, yatra bahavaḥ koṣṭhāgārāḥ saṃbhāra-pūrṇāḥ syuḥ, yatra dhārmikāḥ dakṣāś ca manuṣyāḥ nivasanty, bala-vat-puruṣa-hasti-aśva-sampannaṃ, yatra catuṣpatha-paṇya-śālābhiḥ śobhate, yatra nyāya-vicāraḥ nyāyālayaś ca prasiddhaḥ, yat sarvathā śāntam, yatra kutra-cid bhayaṃ na syāt na copadravaḥ, yatra dīpa-prabandhaḥ suvyavasthitaḥ, yatra gīta-vādya-nādaḥ satataṃ pravartate, yatra gṛhaṃ gṛhaṃ sundaraṃ suprasthaṃ ca, yatra mahā-śūrāḥ dhanāḍhyāś ca vasanti, yatra veda-mantra-dhvaniḥ pratidhvanati, yatra ca nityaṃ samāja-utsavāḥ deva-pūjā-kramaś ca pravartate—tādṛśe pure rājñā svayaṃ vaset sva-vaśya-mantri-senā-sahitaḥ || tatra kośaṃ balaṃ mitra-vyavahāraṃ ca vardhayet | pure janapade caiva sarva-doṣān nivartayet ||
Wika ni Bhishma: “Ang hari ay dapat mismong manirahan—kasama ang mga ministrong nasa ilalim ng kanyang kapangyarihan at kasama ang kanyang hukbo—sa loob ng isang lungsod na may anumang uri ng kuta; sagana sa butil at sandata; napalilibutan ng matitibay na pader at malalim, malapad na moat; hitik sa mga elepante, kabayo, at karwaheng pandigma; tinitirhan ng mga pantas at bihasang manggagawa; may maraming bodega na punô ng mga kailangang suplay; tahanan ng mga taong matuwid at mahusay sa gawain; matatag sa lakas ng tao, elepante, at kabayo; pinalalamuti ng mga sangandaan at pamilihan; bantog sa pagdinig ng kaso at mga hukuman; mapayapa sa lahat ng paraan; walang takot o panggugulo mula sa alinmang panig; may mahusay na paglalaan ng liwanag; laging may tunog ng musika at mga instrumento; ang bawat bahay ay maganda at maayos ang pagkakabuo; tinitirhan ng dakilang mga bayani at mayayamang mamamayan; umaalingawngaw ang pagbigkas ng mga mantra ng Veda; at kung saan ang mga pagdiriwang ng lipunan at pagsamba sa mga diyos ay nagpapatuloy nang walang patid. Doon, dapat niyang palaguin ang kabang-yaman, ang lakas-militar, ang bilang ng mga kapanalig, at ang maayos na ugnayang-sibil; at sa lungsod at sa buong kanayunan, dapat niyang alisin ang bawat uri ng kapintasan at kaguluhan.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must choose a well-fortified, well-supplied, culturally and religiously vibrant, and legally well-administered capital, then actively strengthen finance, defense, alliances, and civic order while eliminating disorders in both city and countryside.
In the Shanti Parva’s instruction on kingship, Bhishma advises the ruler on where and how to reside: he lists the features of an ideal city-capital and then states the king’s ongoing administrative tasks—building treasury and forces, cultivating allies, regulating public dealings, and removing faults across the realm.