Shloka 47
Āśrama-dharma: Duties of the Four Life-Stages (आश्रमधर्मः)
तस्माद् वर्णा ऋजवो ज्ञातिवर्णा: संसृज्यन्ते तस्य विकार एव । एकं साम यजुरेकमृगेका विप्रश्नैको निश्चये तेषु सृष्ट:
tasmād varṇā ṛjavō jñātivarṇāḥ saṃsṛjyante tasya vikāra eva | ekaṃ sāma yajur ekam ṛg ekā vipraśnaiko niścaye teṣu sṛṣṭaḥ ||
Wika ni Bhīṣma: Kaya nga, ang mga varṇa ay tuwid at sa katotohanan ay magkakamag-anak; sila’y nalilikha bilang mga pagbabago mula sa iisang pinagmulan. Kung paanong ang Sāman, Yajus, at Ṛk ay naiuugat sa iisang saligang prinsipyo at hindi tunay na magkakahiwalay sa diwa, gayon din—kapag siniyasat ang kanilang realidad at pinagtibay ang tunay na kalikasan ng mga varṇa—matatagpuan ang iisang pundamental na esensya na nahahayag bilang lahat ng varṇa. Kaya, ang pinakamalalim nilang pagkakakilanlan ay iisa, at ang mga pagkakahati ay pangalawa lamang sa iisang pinagmulan.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma emphasizes that the varṇas are not ultimately separate in essence: they arise as transformations from a single foundational principle. The ethical implication is to reduce pride and hostility based on birth or social division, recognizing a shared origin and deeper unity.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and social order, Bhīṣma explains to the listener that distinctions among varṇas are secondary. He supports this with a Vedic analogy: just as the three Vedas are expressions grounded in one underlying basis, so the varṇas too can be understood as manifestations of one source when their reality is carefully examined.