Shloka 73
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
जो अन्न-जलरूपी ईंधनको पाकर शरीरके भीतर रस और प्राणशक्तिको बढ़ाते तथा सम्पूर्ण प्राणियोंको धारण करते हैं, उन प्राणात्मा परमेश्वरको नमस्कार है |। प्राणानां धारणार्थाय योअचन्नं भुडुक्ते चतुर्विधम् | अन्तर्भूत: पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नम:,प्राणोंकी रक्षाके लिये जो भक्ष्य, भोज्य, चोष्य, लेह्मु--चार प्रकारके अन्नोंका भोग लगाते हैं और स्वयं ही पेटके भीतर अग्निरूपमें स्थित भोजनको पचाते हैं, उन पाकरूप परमेश्वरको प्रणाम है
prāṇānāṃ dhāraṇārthāya yo 'cchannaṃ bhuṅkte caturvidham | antarbhūtaḥ pacaty agnis tasmai pākātmane namaḥ ||
Wika ni Bhishma: Pagpupugay sa Kataas-taasang Panginoon na, upang mapangalagaan ang mga prāṇa (hininga ng buhay), tumatanggap ng pagkain sa apat na anyo at nananahan sa loob ng katawan bilang apoy ng pagtunaw (agni), niluluto at binabago ito—kaya’t pinayayabong ang rasa (katas ng sustansiya) at lakas-buhay at itinataguyod ang lahat ng nilalang. Itinatanghal ng aral na ito ang pagpapakain sa katawan bilang banal na panloob na handog: ang Diyos mismo ang nagiging apoy na tumutunaw, kaya ang pagkain ay dapat gawin nang may paggalang at pagpipigil, sa paglilingkod sa buhay at dharma.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Lord sustains life by becoming the inner digestive fire that transforms food into nourishment and supports prāṇa. Therefore, eating is not mere indulgence but a dharmic act—done with gratitude, moderation, and awareness that the divine operates within the body.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and higher principles. Here he offers a reverential salutation (namaḥ) to the Lord as the indwelling power that digests the fourfold food and thereby maintains all beings, integrating physiology with spiritual devotion.