Shloka 13
Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
न हांते मन्त्राणां हवनमस्ति न विना पुरुषं तपः सम्भवति | हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमानुष-ऋषीणामनेन त्वं होतेति नियुक्त: | ये च मानुष-होत्राधिकारास्ते च ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्दधिजात्योस्तस्माद् ब्राह्मणा हाग्निभूता यज्ञानुद्तन्ति । यज्ञास्ते देवांस्तर्पयन्ति देवा: पृथिवीं भावयन्ति शतपथेडपि हि ब्राह्मणमुखे भवति
na hānte mantrāṇāṁ havanam asti na vinā puruṣaṁ tapaḥ sambhavati | havirmantrāṇāṁ sampūjā vidyate devamānuṣa-ṛṣīṇām anena tvaṁ hoteti niyuktaḥ | ye ca mānuṣa-hotṛ-adhikārās te ca brāhmaṇasya hi yājanaṁ vidhīyate na kṣatravaiśyayoḥ dvijātyos tasmād brāhmaṇā hāgnibhūtā yajñān udvahanti | yajñās te devāṁs tarpayanti devāḥ pṛthivīṁ bhāvayanti śatapathenāpi hi brāhmaṇamukhe bhavati |
Sinabi ni Arjuna: “Kung walang mga mantra, walang maihahandog; at kung walang tao bilang tagaganap, hindi maisasakatuparan ang pag-aayuno at pagninilay (tapas). Sa pamamagitan ng mga mantrang kalakip ang alay, ang mga diyos, mga tao, at mga ṛṣi ay napaparangalan nang wasto; kaya, O Apoy, ikaw ay itinalaga bilang Hotṛ. Sa mga tao, ang karapatang maging Hotṛ ay sa Brāhmaṇa lamang, sapagkat para sa kanya itinakda ang kautusang mamuno sa paghahandog. Ang Kṣatriya at Vaiśya, bagaman dvija (dalawang ulit na isinilang), ay hindi pinahihintulutang gumanap ng tungkuling saserdote; kaya ang mga Brāhmaṇa—na wari’y apoy na nagkatawang-tao—ang nagbubuhat ng bigat ng mga paghahandog. Ang mga handog na iyon ang nagpapasiyahan sa mga diyos, at ang mga diyos naman ang nagpapayabong sa lupa sa kasaganaan. Maging ang Śatapatha Brāhmaṇa ay nagsasalita tungkol sa paglalagay ng alay sa bibig ng Brāhmaṇa.”
अजुन उवाच
Educational Q&A
Ritual efficacy depends on both sacred speech (mantra) and a qualified human agent; within the varṇa-based dharma framework presented here, priestly officiation (hotṛ/yājana) is assigned to Brāhmaṇas, and sacrifice is portrayed as sustaining a reciprocal order: humans nourish gods through yajña, and gods sustain the earth’s prosperity.
Arjuna explains the logic of Vedic sacrifice: mantras and offerings constitute worship of gods, humans, and seers; Agni is appointed as the Hotṛ’s medium; and the human officiant role is restricted to Brāhmaṇas. He supports the point by invoking a Vedic authority (Śatapatha Brāhmaṇa) and concludes with the cosmic economy where yajña pleases the gods and the gods make the earth flourish.