Shloka 1
Yajña-bhāga-vyavasthā and the Pravṛtti–Nivṛtti Framework (यज्ञभागव्यवस्था तथा प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मविवेचनम्)
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकोत्पत्तिविषयक तीन सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३२६ ॥। ऑपन-- मा बक। डे सप्तविशर्त्याधिकत्रिशततमो< ध्याय: शुकदेवजीका पिताके पास लौट आना तथा व्यासजीका अपने शिष्योंको स्वाध्यायकी विधि बताना भीष्म उवाच एतच्छुत्वा तु वचन कृतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मना55त्मानमास्थाय दृष्टू चात्मानमात्मना,भीष्मजी कहते हैं-युधिष्ठिर राजा जनककी यह बात सुनकर विशुद्ध अन्तःकरणवाले शुकदेवजी एक दृढ़ निश्चयपर पहुँच गये और बुद्धिके द्वारा आत्मामें स्थित होकर स्वयं अपने आत्मस्वरूपका साक्षात्कार करके कृतार्थ हो गये। एवं आनन्दमग्न हो, बड़ी शान्तिका अनुभव करते हुए हिमालयपर्वतको लक्ष्य करके वायुके समान वेगसे चुपचाप उत्तर दिशाकी ओर चल दिये
bhīṣma uvāca | etac chrutvā tu vacanaṁ kṛtātmā kṛtaniścayaḥ | ātmanā ātmanam āsthāya dṛṣṭvā cātmānam ātmanā ||
Sinabi ni Bhīṣma: Nang marinig ang mga salitang iyon, si Śuka—na nalinis ang kalooban at tumibay ang pasya—ay sumandig sa Sarili sa pamamagitan ng Sarili, at sa Sarili ay namasdan ang Sarili. Kaya natupad siya; nalubog sa ligaya at nakaranas ng malalim na kapayapaan, tahimik siyang tumungo sa hilaga patungong Himalaya, kasingbilis ng hangin.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes direct realization of the Self: through inner purification and firm resolve, one abides in the Self and ‘sees’ the Self by the Self—pointing to moksha as experiential knowledge rather than mere doctrine.
After hearing Janaka’s instruction, Shuka attains settled conviction and self-realization. Fulfilled and peaceful, he departs silently toward the northern Himalayas, marking a transition from instruction to lived renunciation.