Shloka 4
Aśoka-śāstra: Nārada’s Instruction on the Cessation of Śoka
Grief
जिसके प्राण गुदामार्गसे निकलकर ऊपरकी ओर जाते हैं, वह मित्रदेवताके उत्तम स्थानको पाता है। कटिके अग्रभागसे प्राण निकलनेपर पृथ्वीलोककी और दोनों जाँघोंसे निकलनेपर प्रजापतिलोककी प्राप्ति होती है ।। पाश्चभ्यां मरुतो देवान् नाभ्यामिन्द्रत्वमेव च । बाहुभ्यामिन्द्रमेवाहुरुरसा रुद्रमेव च,दोनों पसलियोंसे प्राणोंका निष्क्रमण हो तो मरुत् नामक देवताओंकी, नाभिसे हो तो इन्द्रपदकी, दोनों भुजाओंसे हो तो भी इन्द्रपदकी ही और वक्ष:स्थलसे हो तो रुद्रलोककी प्राप्ति होती है
gudāmārgāt prāṇā ūrdhvaṃ niṣkramya mitradevatānām uttamaṃ sthānaṃ prāpnoti | kaṭy-agrabhāgāt prāṇe niṣkrānte pṛthivīlokaḥ, ubhābhyāṃ jaṅghābhyāṃ niṣkrānte prajāpati-lokaḥ prāpyate || pārśvābhyāṃ maruto devān, nābhyām indratvam eva ca | bāhubhyām indram evāhur, urasā rudram eva ca ||
Ipinaliwanag ni Yājñavalkya: “Itinuturo na ang patutunguhan matapos ang kamatayan ay tumutugma sa ‘daan’ na nilabasan ng prāṇa. Kung ang hininga ng buhay ay lumabas paitaas sa daanang anal, nararating ang marangal na kalagayan ng mga diyos na Mitra. Kung lumabas sa unahang bahagi ng balakang, nararating ang daigdig ng Lupa; kung sa dalawang hita, nararating ang daigdig ni Prajāpati. Kung sa magkabilang tagiliran (mga tadyang), napupunta sa mga Marut; kung sa pusod, nakakamit ang katayuan ni Indra; kung sa mga bisig, gayon din ang katayuan ni Indra; at kung sa dibdib, nararating ang daigdig ni Rudra.”
याज्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a cosmological-ethical mapping between the ‘exit’ of prāṇa at death and the realm attained thereafter—Mitra-deities, Earth, Prajāpati, Maruts, Indra, or Rudra—implying that one’s inner discipline and final state of being shape the post-mortem trajectory.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is delivering a doctrinal explanation about death and the afterlife, listing specific bodily points through which prāṇa is said to depart and the corresponding divine worlds reached.