Shloka 13
Śukasya Janma-yoga-phalaṁ — Vyāsasya Tapasā Putrārthaḥ (Śānti-parva 310)
शब्द: स्पर्शक्ष रूपं च रसो गन्धस्तथैव च । वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुर्मेढ्ें तथैव च,ये आठ प्रकृतियाँ कही गयीं। अब मुझसे विकारोंका भी वर्णन सुनो-श्रोत्र, त्वचा, नेत्र, जिह्ठा, पाँचवीं नासिका, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध, वाणी, हाथ, पैर, लिंग और गुदा
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca | vāk ca hastau ca pādau ca pāyur meḍhraṃ tathaiva ca ||
Wika ni Yājñavalkya: “Tunog, haplos, anyo, lasa, at amoy; at gayundin ang pananalita, dalawang kamay, dalawang paa, puwit, at ari ng pag-aanak—ang mga ito’y binibilang. Ngayon pakinggan mo rin mula sa akin ang salaysay ng mga pagbabago (vikāra): tainga, balat, mata, dila, at ikalima ang ilong—kasama ang tunog, haplos, anyo, lasa, amoy, pananalita, mga kamay, mga paa, ari ng pag-aanak, at puwit. Sa aral na ito, iniuuri ng pantas ang mga sangkap ng karanasang may katawan upang linangin ang paghiwatig at pagkalas sa pagkakapit, at akayin ang nakikinig sa pagpipigil-sa-sarili at paglaya, sa halip na makipag-isa sa mga pandama at sa kanilang mga gawain.”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse classifies the sense-objects and organs of action as enumerated constituents, then points to their ‘modifications’ (vikāras). The purpose is discriminative knowledge: recognizing bodily and sensory functions as components of nature rather than the Self, fostering detachment and progress toward mokṣa.
In Śānti Parva’s didactic setting, the sage Yājñavalkya is instructing his listener(s) by listing categories of embodied experience—sense-objects and action-organs—and then transitioning to explain their derivative manifestations, continuing a systematic philosophical exposition.