Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
Wika ni Vasiṣṭha: “Ang Katotohanang yaon na ipinahahayag ng mga Sāṅkhya at ng mga Yogin, sa lahat ng paraan, na lampas sa buddhi (intelek)—pinakamataas ang karunungan at nalalaman lamang kapag naisantabi ang mga di-malay na salik gaya ng ego at iba pa—iyon ang Kataas-taasang Sarili. Tinatawag itong di-malaman, di-nahahayag (avyakta), Panginoong may mga katangian at gayundin Panginoong walang katangian, walang hanggan at panloob na sandigan. Kaya yaong mga bihasa sa Sāṅkhya at Yoga at naghahanap ng sukdulang katotohanan ay nauunawaang ang Kataas-taasang Sarili ang ika-dalawampu’t limang prinsipyo, lampas sa Prakṛti at sa mga guṇa nito (ang dalawampu’t apat na prinsipyo).”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.