अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
अज्ञानवश वह अपनेमें सत्त्व, रज, तम-इन त्रिविध गुणों और धर्म, अर्थ एवं कामका अभिमान कर लेता है ।। प्रकृत्या55त्मानमेवात्मा एवं प्रविभजत्युत । स्वधाकारवषट्कारौ स्वाहाकारनमस्क्रिया:
ajñānavaśaḥ sa ātmany eva sattva-rajas-tamaḥ—iti trividha-guṇānāṃ ca dharma-artha-kāmānāṃ cābhimānaṃ karoti || prakṛtyā ātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta | svadhākāra-vaṣaṭkārau svāhākāra-namaskriyāḥ ||
Sinabi ni Vasiṣṭha: “Dahil sa kamangmangan, ipinapatong ng tao sa Sarili ang tatlong guṇa—sattva, rajas, at tamas—at inaangkin din ang dharma, kayamanan (artha), at kaluguran (kāma) bilang ‘akin’. Kaya, sa puwersa ng prakṛti, hinahati at tinatatakan ng sarili ang sarili sa maraming paraan—ikinakabit ang pagkakakilanlan sa mga salitang pang-ritwal gaya ng svadhā at vaṣaṭ, at sa mga gawa tulad ng pagbigkas ng svāhā at pagyukod—na para bang ang mga gampanin at kilos na ito ang tunay na Sarili.”
वसिष्ठ उवाच
The verse teaches that ignorance makes one falsely identify the Self with nature’s guṇas and with life-goals (dharma, artha, kāma), and even with ritual roles and formulae. This egoic ‘I’ and ‘mine’ is a superimposition; liberation requires discerning the Self as distinct from prakṛti and its conditioned activities.
Vasiṣṭha is instructing about the inner cause of bondage: the mind, under prakṛti and ajñāna, fragments identity into many labels—ethical, economic, sensual, and ritual—thereby obscuring the true Self. The passage functions as a philosophical admonition within Śānti Parva’s teachings on peace and liberation.