Shloka 96
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् | परं नारायणात्मान निर्दद प्रकृते: परम्
prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchaty ātmānam avyayam | paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param | bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
Sinabi ni Bhīṣma: Kapag nalampasan ng pansariling sarili ang maging ang Prakṛti (likas na materyal), ito’y tumutungo sa Di-nasisirang Sarili—ang Kataas-taasan, na ang pinakadiwa ay si Nārāyaṇa—malaya sa lahat ng dalawahan at lampas sa Prakṛti. O ligaya ng angkan ng Bharata, O matuwid na Haring Yudhiṣṭhira: ang Kataas-taasang Brahman, ang Pinakamataas na Sarili, ay lumalaganap sa mga guṇa na sāttvika, rājasa, at tāmasa, at gayundin sa kabuuan ng mga katangian ng talino, isip, eter, hangin, apoy, tubig, at lupa—sa lahat ng bagay—sa pamamagitan ng sariling kapangyarihan, habang nananahan sa lahat ng “nakaaalam ng larangan” (kṣetrajña: mga buhay na sarili). Kung paanong sumusunod ang alagad sa guro, gayon din sumusunod ang isip, ang mga pandama, at ang mabuti at masamang gawa sa likod ng sarili na may katawan. Kapag lumisan ang sarili, iniwan ang mga pandama at ang Prakṛti, nararating nito ang Di-nasisirang Kataas-taasang Sarili na anyong Nārāyaṇa—lampas sa māyā at di-nadadapuan ng mga magkasalungat.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation is described as the self’s transcendence of Prakṛti and the senses, culminating in realization/attainment of the imperishable Supreme—Nārāyaṇa—who is beyond the guṇas and all dualities. Ethical causality (śubha-aśubha karma) follows the embodied self, so freedom requires going beyond identification with mind, senses, and material nature.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his post-war teaching to King Yudhiṣṭhira, explaining the metaphysical structure of reality (guṇas, elements, mind/intellect) and how the jīva is accompanied by mind, senses, and karma, until—through transcendence—it reaches the Supreme Nārāyaṇa, beyond māyā and duality.