Shloka 95
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
मनो<नु याति क्षेत्रज्ञ कर्मणी च शुभाशुभे । शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च त॑ प्रभो,भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात््विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी-इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं। जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँचकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्ररहित और मायासे अतीत है
mano 'nu yāti kṣetrajñaḥ karmaṇī ca śubhāśubhe | śiṣyā iva mahātmānam indriyāṇi ca taṁ prabho bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |
Sinabi ni Bhīṣma: “O Panginoon, O ligaya ng Bharata—O matuwid na Haring Yudhiṣṭhira—kapag ang ‘nakaaalam ng bukirin’ (ang sariling may katawan) ay nagpapatuloy, sumusunod sa likod nito ang isip; gayundin ang mga pandama, kasama ang mga gawang mabuti at masama. Kung paanong ang mga alagad ay naglalakad sa likod ng gurong dakila ang loob, gayon din ang isip, mga pandama, at ang nalalabing bunga ng gawa ay sumusunod sa buhay na sarili.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that the conscious self (kṣetrajña/jīva) is the principal traveler, and that mind, senses, and the moral momentum of good and evil actions accompany it—implying personal responsibility and continuity of ethical consequences beyond a single moment or life.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs King Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented philosophy. Here he explains how the inner faculties (mind and senses) and one’s accumulated actions ‘follow’ the embodied self, using the simile of disciples following a teacher.