Shloka 27
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
इन्द्रिय और इन्द्रियोंक विषय--ये सब-के-सब शरीरके भीतर स्थित हैं। मोक्ष परम दुर्लभ वस्तु है। इन सब बातोंको वेदोंके स्वाध्यायपूर्वक भलीभाँति समझ ले ।।
indriyāṇi ca indriyaviṣayāś ca sarve śarīrasya antar eva sthitāḥ. mokṣaḥ paramadurlabhaḥ. etad sarvaṃ vedānāṃ svādhyāyapūrvakaṃ samyag avagacchet. prāṇāpānau samānaṃ ca vyānodānau ca tattvataḥ; adhaś caivānilaṃ jñātvā pravahaṃ cānilaṃ punaḥ.
Wika ni Bhīṣma: Ang mga pandama at ang mga bagay ng pandama ay pawang nasa loob ng katawan. Ang paglaya (mokṣa) ay lubhang mahirap makamtan. Kaya dapat maunawaan nang ganap ang mga bagay na ito, na sinusuportahan ng disiplinadong pag-aaral ng mga Veda. Alamin sa katotohanan ang mga daloy ng buhay: prāṇa, apāna, samāna, vyāna, at udāna; at alamin din ang hanging pababa, at muli ang hanging paitaas na tinatawag na pravaha. Mula sa pitong paghahating ito ng vāyu ay lumilitaw pa ang mga karagdagang paghahati; sa ganitong pagsusuri, natututuhan ang maraming landas na itinuro ng mga rishi tungo sa paglaya.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation requires disciplined understanding: recognize that sensory experience is rooted within the body-mind system, and study the Vedic and yogic analysis of the vital airs (prāṇas). Mastery begins with clear knowledge of how prāṇa and the other vāyus function, supporting restraint and inner inquiry aimed at mokṣa.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the means to peace and release. Here he shifts to an inner, yogic framework—mapping senses and vital winds—presenting a technical basis for self-control and contemplative practice.