Shloka 16
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागश: । तमः सत्त्वं रजश्चैव तेडपि भावास्तदाश्रया:
indriyāṇi ca kartā ca vicetavyāni bhāgaśaḥ | tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva teḍ api bhāvās tadāśrayāḥ ||
Sinabi ni Bhishma: “Ang mga pandama at ang gumagawa (ang sarili sa loob ng katawan) ay dapat kilalaning magkakahiwalay, bawat isa ayon sa wastong tungkulin at bahagi nito sa pagkilos. Gayundin, ang tamas (dilim), sattva (linaw), at rajas (pagnanasa/pagkilos)—at ang iba’t ibang hilig na nagmumula sa mga ito—ay pawang nakasalalay at nananahan sa mismong sarili. Kaya dapat hatulan ang asal sa pag-unawa kung aling kakayahan ang kumikilos, aling guna ang nangingibabaw, at kung paanong ang sarili ay nagagapos o napapalaya sa pamamagitan ng mga gunang ito.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discernment (viveka): distinguish the senses from the agent and understand how the three guṇas (sattva, rajas, tamas) and their resulting dispositions operate with the self as their locus. Ethical judgment and liberation-oriented practice depend on recognizing which faculty and which guṇa is driving behavior.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira by presenting an analytical framework: separate the roles of senses and agent, and interpret conduct through the dynamics of the guṇas and their mental states.