Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
समुद्र और आकाशके समान अपार, अनन्त रूप धारण करनेवाले महामूर्तिधारी महेश्वर! जैसे गोशालामें गौएँ निवास करती हैं, उसी प्रकार आपकी भूमि, जल, वायु, अग्नि, आकाश, सूर्य, चन्द्रमा एवं यजमानरूप आठ प्रकारकी मूर्तियोंमें सम्पूर्ण देवताओंका निवास है ।।
bhīṣma uvāca |
samudra-ākāśa-samānāpāra-ananta-rūpa-dhāriṇe mahāmūrti-dhāriṇe maheśvara |
yathā gośālāyāṃ gāvo nivāsanti tathā tava bhūmi-jala-vāyu-agni-ākāśa-sūrya-candra-yajamāna-rūpāṣṭa-vidhāsu mūrtiṣu sarva-devatānāṃ nivāsaḥ ||
bhavaccharīre paśyāmi somam agniṃ jaleśvaram |
ādityam atha vai viṣṇuṃ brahmāṇaṃ ca bṛhaspatim ||
Sinabi ni Bhīṣma: “O Maheshvara, malawak at walang hanggan gaya ng dagat at langit, nag-aanyong di-mabilang at nagtataglay ng kosmikong katawan! Kung paanong naninirahan ang mga baka sa kulungan, gayon din naninirahan ang lahat ng mga diyos sa iyong walong pagpapakita—lupa, tubig, hangin, apoy, kalawakan, araw, buwan, at ang yajamāna (tagapaghandog). Tunay, sa iyong katawan mismo ay nasisilayan ko si Soma, si Agni, si Varuṇa (panginoon ng mga tubig), si Āditya (Araw), si Viṣṇu, si Brahmā, at si Bṛhaspati.”
भीष्म उवाच
The verse teaches a theological vision of unity: the many Vedic and Purāṇic deities are understood as dwelling within the one Supreme Lord (Maheśvara) through his eightfold cosmic manifestations (earth, water, wind, fire, space, sun, moon, and the sacrificer). It frames devotion as recognizing the divine as immanent in the cosmos and in ritual life.
Bhishma, speaking in the Śānti Parva, offers praise and insight into Maheśvara’s cosmic nature. He describes the Lord as infinite like ocean and sky and declares that he perceives major gods—Soma, Agni, Varuṇa, the Sun, Viṣṇu, Brahmā, and Bṛhaspati—present within Maheśvara’s body, emphasizing Maheśvara’s all-encompassing form.