Shloka 103
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आप ही यज्ञके निर्वाहक अथवा उसे सब देवताओंतक पहुँचानेवाले अग्निदेव हैं। आप मन और इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाले हैं। आप ही भक्तोंका कष्ट देखकर संतप्त होनेवाले तथा शत्रुओंको संताप देनेवाले हैं। आप ही तट हैं। आप ही तटवर्ती नदी आदि हैं तथा आप ही तटोंके पालक हैं। आपको नमस्कार है ।।
bhīṣma uvāca | āpa hi yajñasya nirvāhakaḥ athavā taṁ sarva-devatābhyaḥ prāpayitā agnidevaḥ asi | tvaṁ mana-indriyāṇāṁ vaśīkartā asi | tvaṁ bhaktānāṁ duḥkhaṁ dṛṣṭvā santaptaḥ, śatrūṇāṁ ca santāpa-kartā asi | tvaṁ eva taṭaḥ asi | tvaṁ eva taṭavartinī nadī-ādayaḥ asi, tathā tvaṁ eva taṭānāṁ pālakaḥ asi | te namaḥ || annadāya annapataye namas tv annabhuje tathā | namaḥ sahasraśīrṣāya sahasracaraṇāya ca ||
Wika ni Bhishma: Ikaw ang tunay na tagapagpanatili ng handog—oo, Ikaw si Agni na nagdadala ng alay sa lahat ng mga diyos. Ikaw ang nagpapasuko sa isip at sa mga pandama. Sa pagtanaw sa pagdurusa ng mga deboto, Ikaw ay nag-aalab sa habag; at sa mga kaaway, Ikaw ay nagpapaliyab ng pahirap sa Iyong kapangyarihan. Ikaw ang pampang na nagbibigay-hangganan at kaligtasan; Ikaw rin ang ilog at ang lahat ng nananahan sa tabi ng pampang, at Ikaw ang tagapagbantay ng mga pampang na iyon. Pagpupugay sa Iyo. Ikaw ang nagbibigay ng pagkain, ang Panginoon ng pagkain, at ang tumatanggap ng pagkain. Taglay ang sanlibong ulo at sanlibong paa, sa Iyo ako yumuyukod nang paulit-ulit.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the Supreme as both immanent and transcendent: the power that sustains ritual order (yajña/Agni), grants inner discipline (control of mind and senses), protects devotees with compassionate concern, and governs cosmic nourishment (food as giver, lord, and enjoyer). It frames ethical life as sustained by divine order and self-mastery, while devotion recognizes the One behind all functions.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and related teachings. Here he offers a hymn of praise (stuti), addressing the divine as the universal principle manifesting as sacrificial fire, moral restraint, protection, and cosmic form, culminating in salutations to the all-pervading thousand-headed, thousand-footed Lord.