Shloka 16
Jvarotpatti — The Origin and Distribution of Jvara
Fever
चित्तमिन्द्रियसंघातात् परं तस्मात् परं मन: । मनसस्तु परा बुद्धि: क्षेत्रज्ञो बुद्धित: पर:
cittam indriyasaṅghātāt paraṃ tasmāt paraṃ manaḥ | manasas tu parā buddhiḥ kṣetrajño buddhitaḥ paraḥ ||
Sinabi ni Asita: “Ang citta, ang panloob na kamalayan, ay higit kaysa sa payak na pagsasama ng katawan at mga pandama. Higit sa citta ang manas (isip); higit sa isip ang buddhi (pagkilatis); at higit pa sa buddhi ang kṣetrajña—ang may malay na nakaaalam sa loob. Itinuturo nito na hanapin ang tunay na sarili lampas sa nagbabagong kasangkapan ng pagdama at pag-iisip, at itatag ang buhay na makatarungan sa pagkakilala sa sarili, hindi sa bugso ng pandama.”
असित उवाच
Educational Q&A
A graded hierarchy is taught: the sensory-body aggregate is surpassed by citta, which is surpassed by manas, which is surpassed by buddhi; beyond all these instruments stands the kṣetrajña, the conscious knower. Ethical steadiness comes from identifying with the knower rather than being driven by sensory and mental fluctuations.
In the Shanti Parva’s instructional setting, the sage Asita delivers a philosophical teaching on the inner constitution of a person, distinguishing the senses, mind, intellect, and the witnessing self to guide the listener toward liberation-oriented understanding and disciplined conduct.