Shloka 21
Adhyāya 272: Vṛtrasya Dharmiṣṭhatā, Indrasya Mohaḥ, Vasiṣṭha-upadeśaḥ
Vṛtra’s dharmic stature; Indra’s disorientation; Vasiṣṭha’s counsel
वह इससे तृप्त न होनेके कारण विवेकदृष्टिसे वैराग्यको ही ग्रहण करता है, बुद्धिरूप नेत्रके खुल जानेके कारण जब वह कामोपभोग, रस और गन्धमें अनुरक्त नहीं होता तथा शब्द, स्पर्श और रूपमें भी उसका चित्त नहीं फँसता, तब वह सब कामनाओंसे मुक्त हो जाता है और धर्मका त्याग नहीं करता ।।
bhīṣma uvāca | sa etena atṛptaḥ san viveka-dṛṣṭyā vairāgyam eva gṛhṇāti | buddhi-rūpa-netrasya prabodhāt yadā sa kāmopabhogeṣu rase gandhe ca nānurajyate, śabda-sparśa-rūpeṣu ca tasya cittaṁ na sajjate, tadā sa sarva-kāmebhyo mucyate na ca dharmaṁ tyajati || sarva-tyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṁ kṣayātmakam | tato mokṣāya yatate nānupāyād upāyataḥ ||
Wika ni Bhishma: Kapag ang tao’y hindi na nasisiyahan sa mga aliw ng daigdig, tinatanggap niya ang vairāgya—ang paglayo ng pagnanasa—sa malinaw na paningin ng pag-unawa (viveka). Pagbukas ng “mata” ng katalinuhan, hindi na siya kumakapit sa paglalasing sa pita ng laman; hindi na siya nahuhumaling sa lasa at amoy; at ang kanyang isip ay hindi na rin nasasilo ng tunog, haplos, at anyo. Sa gayon, napapalaya siya sa lahat ng pagnanasa, ngunit hindi niya iniiwan ang dharma. Nakikita niyang ang lahat ng mga daigdig ay may wakas, kaya nagsisikap siyang talikdan sa loob ang lahat; at pagkaraan, nagsusumikap siya para sa kalayaan (moksha)—hindi sa di-karapat-dapat na paraan, kundi sa wastong paraan. Kaya, habang unti-unting sumisibol ang paglayo ng pagnanasa, iniiwan niya ang kasalanang gawa, nagiging matuwid, at sa huli’y nakakamit ang pinakamataas na paglaya.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dispassion born of discernment frees one from desire: when the intellect awakens, the mind stops clinging to the sense-objects (sound, touch, form, taste, smell). One should renounce inwardly, see the world as perishable, and pursue liberation through proper means—without abandoning dharma.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on the path of liberation. He describes the psychological shift from dissatisfaction with pleasures to awakened discernment, leading to non-attachment, ethical steadiness, and finally the pursuit and attainment of moksha by right methods.