Shloka 12
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
जगत्में जो भी नाना भाव हैं, वे सब-के-सब सात्त्विक, राजस और तामस--इन तीनों भावोंके ही अन्तर्गत हैं। जैसे अरे रथकी नेमिसे जुड़े होते हैं, उसी प्रकार सभी भाव सात्विक आदि गुणोंके अनुगामी हैं ।।
jagat-meṁ yo 'pi nānā-bhāvāḥ santi, te sarve sāttvika-rājasa-tāmasāḥ—eteṣāṁ trīṇāṁ bhāvānām eva antar-gatāḥ. yathā are rathasya neminā saha yuktā bhavanti, tathā sarve bhāvāḥ sāttvikādi-guṇānugāminaḥ. pradīpārthaṁ manaḥ kuryād indriyaiḥ abuddhi-sattamaiḥ; niścaradbhiḥ yathā-yogam udāsīnaiḥ yadṛcchayā; buddhi-rūpa adhiṣṭhāne sthitā udāsīna-bhāvena svabhāva-anusāreṇa yathā-sambhavaṁ viṣayān prati gacchadbhiḥ indriyaiḥ manaḥ pradīpasya kāryaṁ karoti—yathā pradīpaḥ svaprabhyā ghaṭādi-vastūni prakāśayati, tathā manaḥ netrādi-indriyaiḥ ghaṭa-paṭādi-vastūnāṁ darśanaṁ grahaṇaṁ ca kārayati.
Wika ni Vyāsa: Anumang sari-saring kalagayan at hilig sa daigdig—lahat ay nasasaklaw ng tatlong guna: sattva, rajas, at tamas. Gaya ng mga rayos na nakakabit sa gilid ng gulong ng karwahe, gayon ang bawat kalagayan ng isip ay sumusunod sa mga katangiang ito. Ang isip (manas), na nakasalig sa talino (buddhi), ay gumaganap na parang lampara: sa pamamagitan ng mga pandama—na ayon sa likas na gawi at ayon sa pagkakataon ay tumutungo sa kanilang mga bagay, ngunit sa loob ay nananatiling di‑nakakapit—pinapalinaw nito ang karanasan. Kung paanong ang lampara’y nagpapakita ng banga at iba pang bagay sa liwanag nito, gayon din ang isip, sa pamamagitan ng mata at iba pang pandama, ay nagdudulot ng pagtingin at pagdakip sa mga bagay gaya ng banga at tela.
व्यास उवाच
Educational Q&A
All mental and worldly dispositions are governed by the three guṇas—sattva, rajas, and tamas—and the mind, supported by intellect, ‘illuminates’ objects through the senses, ideally with an attitude of detachment.
In a didactic passage of Śānti Parva, Vyāsa explains a psychological model: the guṇas underlie all states, and cognition occurs when the mind, seated in buddhi, operates through the senses to reveal and grasp objects—like a lamp revealing forms.