Shloka 15
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च । तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्र हेतो: समुद्धूतम्
navanītaṁ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca | tathaiva viduṣāṁ jñānaṁ putra hetoḥ samuddhūtam || yad ūrdhva-pādatayor avāṅ-mūrdhnaś ca paśyati | etasminn eva kṛtye tu vartate buddhir uttamā ||
Sinabi ni Vyāsa: “Anak ko, kung paanong ang mantikilya ay nakukuha sa pag-uga ng gatas na maasim, at ang apoy ay nailalabas mula sa kahoy, gayon din ang aral na ito ng paglaya—na nagbubunga ng tunay na kaalaman—ay hinango para sa mga marurunong sa pag-uga ng mga kasulatan. At anumang nakikita ng tao bilang ‘ako’ sa katawan—mula sa talampakan paitaas at mula sa ulo pababa—sa gawaing ito mismo nakatuon ang pinakamataas na talino (buddhi). Ang damdaming ‘ako’ sa katawan ay, sa katotohanan, isang pagbabago lamang ng talino.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberating knowledge is not invented but extracted as an essence through disciplined inquiry—like butter from curd or fire from wood. The verse also points to a key psychological insight: the sense of ‘I’ tied to the body is a function (a modification) of buddhi, not the true Self; recognizing this supports detachment and the pursuit of mokṣa.
Vyāsa addresses his ‘son’ (the listener in the discourse) and justifies the mokṣa-śāstra he is presenting: it is distilled from the broader śāstric tradition. He then analyzes embodied self-perception, explaining that the intellect’s activity constructs the body-centered ‘I’-sense.