Shloka 14
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
धमखियानेषु सर्वेषु सत्याख्याने च यद् वसु । दशेदमृक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्भुतम्
vyāsa uvāca | dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāne ca yad vasu | daśedam ṛk-sahasrāṇi nirmathyāmṛtam adbhutam | yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati | evam evendriya-grāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati |
Sinabi ni Vyāsa: Sa lahat ng salaysay na nagtuturo ng Dharma at sa lahat ng ulat na nagtataguyod ng Katotohanan, ito ang pinakadiwang-yaman. Ito’y kamangha-manghang nektar na nakuha sa pag-uga (churning) ng sampung libong taludtod ng Ṛgveda. Kung paanong ang pagong ay inilalabas ang mga paa at saka muling iniuurong, gayon din ang talino (buddhi): inilalabas nito ang buong pangkat ng mga pandama patungo sa kanilang mga bagay, at saka muling pinipigil at iniuurong—ipinapakita na ang pagpipigil-sa-sarili ang puso ng dharma at katotohanan.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the essence of dharma and truth is inner mastery: the intellect should be able to deploy the senses when needed and withdraw them from sense-objects, like a tortoise drawing in its limbs.
Vyāsa presents a distilled ‘nectar’ of teaching—claimed as an essence extracted from vast Vedic material—and illustrates it with a vivid simile: the tortoise’s withdrawal becomes a model for disciplined control of the senses by buddhi.