Shloka 14
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
मनसश्रेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहित: । पूर्वरात्रापरार्ध च धारयेन्मन आत्मनि
manasaś cendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ | pūrvarātrāparārdhaṃ ca dhārayen mana ātmany, sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogake yo kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣān āhuḥ, teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | imeṣu krodhaṃ śamena (manonigraheṇa) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum śaknoti |
Wika ni Vyāsa: Kapag natipon na ang isip at ang mga pandama sa iisang matatag na tuon, ang disiplinadong naghahanap ay dapat magpanatili ng isip sa loob ng Sarili sa huling kalahati ng gabi at sa mga oras bago magbukang-liwayway. Sa paglinang ng sattva (kalinawan at pagkapantay), ang matatag na tao ay nagiging karapat-dapat na putulin ang antok. Sinasabi ng marurunong sa disiplina ng yoga na may limang kapintasan—pagnanasa, galit, kasakiman, takot, at pagtulog/panaginip; dapat itong bunutin nang lubos. Sa mga ito, ang galit ay napagwawagi sa pamamagitan ng payapang pagpipigil sa isip; ang pagnanasa ay nalalampasan sa pagtalikod sa mapilit na pasya at paninindigan; at sa patuloy na pag-asa sa sattva, napapawi ng matibay ang bigat ng antok.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches yogic self-discipline: collect mind and senses into one-pointed concentration, practice especially in the late-night/pre-dawn hours, cultivate sattva, and uproot five obstacles—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—by specific remedies such as śama (mental restraint) for anger and saṅkalpa-tyāga (abandoning compulsive resolve) for desire.
In the Śānti Parva’s instructional discourse, Vyāsa is giving practical guidance on inner training and meditation, describing when and how to steady the mind and listing common psychological obstacles that a practitioner must eliminate.