कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च
Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation
शचीपति इन्द्र! न मैं कर्ता हूँ, न तुम कर्ता हो और न कोई दूसरा ही कर्ता है। काल बारी-बारीसे अपनी इच्छाके अनुसार सम्पूर्ण लोकोंका उपभोग करता है ।।
śakra uvāca | śacīpate indra! na mayi kartā, na tvaṃ kartā, na ca kaścid anya eva kartā | kālaḥ krameṇa svecchayā samastān lokān upabhuṅkte || māsamāsārdha-veśmānam ahorātrābhi-saṃvṛtam | ṛtu-dvāraṃ varṣa-mukham āyur veda-vido janāḥ ||
Wika ni Śakra: “O Indra, panginoon ni Śacī! Hindi ako ang gumagawa, ni ikaw; at wala ring iba pang tunay na gumagawa. Ang Panahon ang siyang, sa takdang pagkakasunod at ayon sa sariling kalooban, dumaranas at lumalamon sa lahat ng daigdig. Ipinahahayag ng mga nakaaalam ng Veda na ang mga buwan at kalahating-buwan ang tahanan ng Panahon; ang araw at gabi ang balabal nito; ang mga panahon (mga season) ang mga pintuan; ang taon ang bibig. Ang Panahon mismo ang anyo ng haba ng buhay.”
श॒क्र उवाच
The verse teaches the limitation of personal agency: ultimate causality is attributed to Kāla (Time), which governs the rise and fall of beings and worlds. This supports ethical detachment—acting without egoistic doership—and frames events as unfolding within a larger cosmic order.
Śakra (Indra) speaks in a reflective, philosophical mode, addressing Indra as Śacī’s lord, and explains that neither speaker nor listener is the true agent. He then uses a vivid metaphor: Time has months and fortnights as its dwelling, day and night as its covering, seasons as its doors, and the year as its mouth—emphasizing Time’s all-encompassing sovereignty over life-span.