Shloka 11
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
संयोगलक्षणोत्पत्ति: कर्मणा गृह्ते यथा । करणै: कर्मनिर्वृत्ति: कर्ता यद् यद् विचेष्टते । कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभि: को5हमेषो5प्यसाविति
saṃyoga-lakṣaṇotpattiḥ karmaṇā gṛhyate yathā | karaṇaiḥ karma-nirvṛttiḥ kartā yad yad viceṣṭate | kīrtyate śabda-saṃjñābhiḥ ko’ham eṣo’py asāv iti ||
Sinabi ni Bhishma: Ang paglitaw ng mundong gumagalaw at di-gumagalaw—na may tatak ng pagsasanib ng Prakṛti at Puruṣa—ay nauunawaan sa pamamagitan ng gawa (karma) at mga bunga nito. Sa pamamagitan ng mga kasangkapan—isip at mga pandama—ang nilalang na may katawan ay gumagawa ng mga kilos; at alinmang gawa ang kanyang isagawa, sa gawang iyon din siya tinatawag na tagagawa. Kaya sa mga salitang pangkaraniwan—“sino?”, “ako”, “ito”, at “iyon”—inilalarawan siya ng mga tao, itinatakda ang pagkakakilanlan at pananagutan sa saklaw ng pagkilos.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Identity as “doer” is a conventional designation arising in the domain of karma: when consciousness (Puruṣa) is conjoined with nature (Prakṛti), actions occur through instruments like mind and senses, and on that basis one is labeled “I/this/that” and held to agency.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation-oriented ethics and philosophy, Bhīṣma explains to the inquirer how the world-process and personal identity are understood through action, and how linguistic labels of selfhood track performed deeds rather than an ultimate, independent agent.