बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
प्रकृतेश्न विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् । अग्राह्मौ पुरुषावेतावलिड्रत्वादसंहतौ
prakṛteś ca vikārāṇāṁ draṣṭāram aguṇānvitam | agrāhyaṁ puruṣāv etāv aliṅgatvād asaṁhatau ||
Ipinaliwanag ni Bhishma na ang Sarili (puruṣa) ang saksi sa mga pagbabago ng kalikasan (prakṛti), samantalang nananatili itong lampas sa mga guṇa. Ang prakṛti at puruṣa ay hindi mga bagay na mahahawakan ng pandama; sila’y walang anyo, banayad, at magkahiwalay na magkaiba. Ang aral na dapat kunin: linangin ang malinaw na paghiwalay sa pagitan ng nagbabagong larangan ng kalikasan at ng hindi nagbabagong saksi, upang lumuwag ang pagkapit at umusad tungo sa panloob na kalayaan.
भीष्म उवाच
Discriminate between prakṛti (the changing field of guṇas and modifications) and puruṣa (the formless, partless witness). Realizing the witness as beyond guṇas supports detachment and liberation-oriented conduct.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira a Sāṅkhya-style analysis: nature undergoes transformations, while the conscious principle remains the non-sensory witness, distinct from nature.