Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

इन्द्र–बलि संवादः

The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint

ज्ञानाभ्यासाज्जागरणं जिज्ञासार्थमनन्तरम्‌ | विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा

jñānābhyāsāj jāgaraṇaṃ jijñāsārtham anantaram | vijñānābhiniveśāt tu sa jāgarty aniśaṃ sadā ||

Wika ni Bhishma: “Sa patuloy na pagsasanay sa tunay na kaalaman, ang tao’y unang nagkakaroon ng gawi ng mapagmatyag na pagkamulat. Pagkaraan, ang pagkamulat ay nagiging kailangang-kailangan para sa pagsisiyasat at pagninilay. Ngunit ang matatag na nakaugat sa natamo at napatunayang karunungan ay nananatiling gising nang walang patid—naninirahan sa Brahman.”

ज्ञानाभ्यासात्from the practice of knowledge
ज्ञानाभ्यासात्:
Apadana
TypeNoun
Rootज्ञान-अभ्यास
FormMasculine, Ablative, Singular
जागरणम्wakefulness; staying awake
जागरणम्:
Karta
TypeNoun
Rootजागरण
FormNeuter, Nominative, Singular
जिज्ञासा-अर्थम्for the sake of inquiry
जिज्ञासा-अर्थम्:
Prayojana
TypeIndeclinable
Rootजिज्ञासा-अर्थ
FormArtham (purpose)
अनन्तरम्thereafter; immediately after
अनन्तरम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअनन्तर
FormAdverb
विज्ञान-अभिनिवेशात्from absorption/firm establishment in true knowledge
विज्ञान-अभिनिवेशात्:
Apadana
TypeNoun
Rootविज्ञान-अभिनिवेश
FormMasculine, Ablative, Singular
तुbut; indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
FormParticle
सःhe
सः:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Nominative, Singular
जागर्तिis awake; remains vigilant
जागर्ति:
TypeVerb
Rootजागृ
FormPresent, Third, Singular, Parasmaipada
अनिशम्unceasingly; day and night
अनिशम्:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootअनिश
FormAdverb
सदाalways
सदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसदा
FormAdverb

भीष्म उवाच

B
Bhishma
B
Brahman

Educational Q&A

Bhishma outlines a progression: (1) disciplined study and practice of knowledge cultivates inner wakefulness, (2) that wakefulness matures into sustained inquiry (jijñāsā), and (3) when inquiry culminates in realized wisdom (vijñāna), one abides in constant spiritual alertness—steadfast in Brahman.

In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma continues advising Yudhishthira by describing how a seeker’s inner life evolves from learning, to inquiry, to stable realization—using “wakefulness” as a metaphor for sustained awareness and freedom from ignorance.