Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
मन: सत्त्वगुणं प्राहु: सत्त्वमव्यक्तजं तथा । सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद् बुद्धोत बुद्धिमान्
manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvam avyaktajaṃ tathā | sarvabhūtātma-bhūtasthaṃ tasmād buddho buddhi-mān (jānīyāt) ||
Wika ni Bhīṣma: “Ipinahahayag nilang ang isip (manas) ay binubuo ng katangiang sattva, at ang sattva mismo ay nagmumula sa Di-Nahahayag (Prakṛti). Kaya ang taong gising at may pag-unawang mapanuri ay dapat makilala ang Kataas-taasang Panginoon—ang Sarili ng lahat ng nilalang—na nananahan sa loob ng bawat isa.”
भीष्म उवाच
Mind is described as sattva-dominant, sattva is traced back to the Unmanifest (avyakta/Prakṛti), and on this basis the wise are urged to perceive the Supreme as the inner Self present in all beings—an ethical vision that supports universal respect and non-harm.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on liberation-oriented wisdom: he links psychological principles (mind and sattva) to cosmological origin (avyakta) and concludes with a practical contemplative directive—recognize the indwelling Lord in every creature.