Shloka 34
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
तद्धत् सोमगुणा जिद्ना गन्धस्तु पृथिवीगुण: । श्रोत्रं नभोगुणं चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा । स्पर्श वायुगुणं विद्यात् सर्वभूतेषु सर्वदा
tad dhrāt somaguṇā jihvā gandhas tu pṛthivīguṇaḥ | śrotraṃ nabhoguṇaṃ caiva cakṣur agner guṇas tathā | sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyāt sarvabhūteṣu sarvadā ||
Wika ni Bhīṣma: Ang dila ay dapat maunawaang taglay ang katangiang kaugnay ni Soma—ang lasa at katas. Ang amoy ay katangian ng lupa. Ang pandinig ay nauukol sa katangian ng kalawakan (ākāśa). Ang paningin ay gayundin katangian ng apoy. At ang paghipo ay dapat laging makilalang katangian ng hangin, sa lahat ng nilalang sa lahat ng panahon. Sa gayon, itinuturo na ang mga pandama ay kumikilos sa pamamagitan ng mga katangian ng mga elemento, upang akayin ang tao sa pag-unawa sa likas ng katawan at sa paglayo sa pag-aakalang ang sarili ay yaon lamang na nadarama.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse maps each sense faculty to the dominant quality of a classical element—taste/tongue with Soma-like rasa, smell with earth, hearing with space, sight with fire, and touch with wind—so that one understands sensory experience as elemental and conditioned, not as the true Self.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira in philosophical discernment and dharma after the war. Here he explains a cosmological-psychological framework: how the senses operate through elemental qualities across all beings, supporting contemplation, restraint, and liberation-oriented understanding.