Shloka 11
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka
Examination of Faults and Discernment of the Guṇas
जिस समय बुद्धि कर्म-संस्कारोंसे रहित होकर हृदयमें स्थित हो जाती है, उसी समय ध्यानयोगजनित समाधिके द्वारा ब्रह्मका भलीभाँति ज्ञान हो जाता है ।। सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते । अपरादभिनि:सृत्य गिरे: शुद्भादिवोदकम्,अन्यथा जैसे जलकी धारा पर्वतके शिखरसे निकलकर ढालकी ओर बहती है, उसी प्रकार यह गुणवती बुद्धि अज्ञानके कारण परमात्मासे नियुक्त होकर रूप आदि गुणोंकी ओर बहने लग जाती है
bhīṣma uvāca | yasmin kāle buddhiḥ karma-saṃskārair virahitā hṛdaye pratiṣṭhitā bhavati, tasmin kāle dhyāna-yoga-janitena samādhinā brahmaṇaḥ samyag jñānaṃ prajāyate || seyaṃ guṇavatī buddhiḥ guṇeṣv evābhivartate | aparādāt abhiniḥsṛtya gireḥ śuddhād iva udakam, anyathā | yathā jaladhārā parvata-śikhara-nirgatyā ḍhālaṃ prati pravahati, tathā iyaṃ guṇavatī buddhiḥ ajñāna-kāraṇāt paramātmanā niyuktā rūpādi-guṇān prati pravṛttā bhavati ||
Wika ni Bhishma: Kapag ang talino (buddhi), na napalaya sa mga nalalabing bakas ng gawa, ay matatag na naitatag sa puso, kung gayon—sa pamamagitan ng pagkalubog na bunga ng yoga ng pagninilay—sumisilang ang tunay na kaalaman sa Brahman. Ngunit ang talinong ito rin, hangga’t ito’y kinukundisyon ng mga guṇa, sa mga guṇa lamang lumilingon: gaya ng malinaw na batis na sumisirit mula sa tuktok ng bundok at dumadaloy pababa sa dalisdis, gayon din ang isip na gapos ng guṇa, na inililihis ng kamangmangan mula sa Kataas-taasang Sarili, ay umaagos patungo sa mga katangiang gaya ng anyo at iba pa, at kumakapit sa daigdig ng mga anyong lumilitaw.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True knowledge of Brahman arises when buddhi becomes free from karma-saṃskāras and is stabilized inwardly; otherwise, a guṇa-conditioned intellect naturally runs toward guṇas—i.e., toward sensory and conceptual objects—due to ignorance.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation, Bhīṣma explains to the listener how meditation-born samādhi yields realization, and he illustrates the mind’s outward drift with the image of water flowing down a mountain slope toward lower ground.