Shloka 11
मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
ध्यानं तपो दम: क्षान्तिरनसूया मिताशनम् । विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शम:
bhīṣma uvāca | dhyānaṁ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam | viṣaya-pratisaṁhāro mita-jalpas tathā śamaḥ satyam agnihotraṁ ekānta-sevanaṁ—eṣa pravartaka-yajñaḥ | atha nivartaka-yajñasya varṇanaṁ śṛṇu, yathā japaṁ kurvato brahmacāriṇaḥ sarve karmāṇi nivartante | dṛḍha-grāhī karomīti jāpyaṁ japati jāpakaḥ | na sampūrṇo na saṁyukto nirayaṁ so ’nugacchati ||
Sinabi ni Bhishma: Ang pagninilay (dhyāna), pag-aayuno at pagdurusa (tapas), pagpipigil sa sarili (dama), pagtitiis (kṣānti), kawalan ng inggit (anasūyā), katamtaman sa pagkain (mitāśana), pag-urong mula sa mga bagay ng pandama, maingat at sukat na pananalita (mitajalpa), katahimikan ng loob (śama), katotohanan, handog sa apoy (agnihotra), at pamumuhay sa pag-iisa—ito ang ‘handog na nagpapasulong’ (pravartaka-yajña), ang disiplinang naglalagay sa tao sa landas. Ngayon pakinggan ang ‘handog na nagpapaurong’ (nivartaka-yajña), na sa tuntunin ng japa, ang mga gawa ng isang brahmacārin na nagsasagawa ng pag-uulit ng mantra ay humihinto (tungo sa paglaya). Ngunit kung ang isang bumibigkas, kumakapit sa matigas na pasya—“Tiyak na tatapusin ko ang japa na ito”—ay magsimula sa itinakdang pag-uulit, subalit hindi tunay na nagsisikap at hindi rin natatapos, siya’y nahuhulog sa kapahamakan (naraka).
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma frames ethical and yogic disciplines as a form of ‘sacrifice’: inner practices (meditation, restraint, truth, moderation, seclusion) initiate spiritual progress, while deeper practice aims at cessation of karmic momentum. He warns that taking up japa with stubborn resolve but without genuine engagement or completion is spiritually harmful and leads to downfall.
In Shanti Parva’s instruction section, Bhishma is teaching about inner yajña (sacrifice) and disciplined practice. He lists virtues and observances as the ‘activating sacrifice,’ then transitions to the ‘withdrawing sacrifice’ connected with japa and brahmacarya, adding a cautionary example about negligent or half-hearted practice.