Shloka 44
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्षन | सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान् वै कदाचन
āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścana | sattvaṁ manaḥ saṁsṛjate na guṇān vai kadācana ||
Wika ni Bhīṣma: Para sa panloob na pagkatao (sattva) ay walang panlabas na sandigan; at para sa kṣetrajña (ang nakakabatid sa larangan) ay wala ring ibang kanlungan. Ang isip ang humuhubog at nagpapalabas ng mga kalagayan ng sattva, ngunit hindi ito kailanman tunay na sumasayad nang tuwiran sa mga guṇa. Ipinahihiwatig ng aral na ito ang pag-asa sa loob: ang paglaya’y hindi nakukuha sa pagkapit sa panlabas na salalayan, kundi sa pagkilatis sa Sariling-saksi na hiwalay sa mga likha ng isip at sa laro ng mga katangian.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the true witness (kṣetrajña) and the inner principle (sattva) do not depend on external supports; what appears as inner states is constructed by mind, while the self remains distinct from the guṇas. Ethically, it points to steadiness and non-dependence: cultivate discernment (viveka) so one is not driven by shifting qualities and mental projections.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the path to peace after the war. Here he turns to a philosophical explanation aligned with Sāṅkhya-style analysis, distinguishing the witnessing knower (kṣetrajña) from mind and the guṇas, to guide the king toward inner clarity and liberation-oriented conduct.