Shloka 32
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
कोशं दण्डं बलं॑ मित्र यदन््यदपि संचितम् | न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगत: क्षुधा
Bhīṣma uvāca | kośaṁ daṇḍaṁ balaṁ mitra yad anyad api sañcitam | na kurvītāntaraṁ rāṣṭre rājā parigataḥ kṣudhā ||
Wika ni Bhishma: Kahit ang hari ay madaig ng gutom—at mapilit ng hirap para sa sariling ikabubuhay—hindi niya dapat ilayo sa kaharian, ni magpabunga ng kakulangan sa loob nito, ang kabang-yaman (kośa), ang kapangyarihan ng parusa at pamamahala (daṇḍa), ang hukbo, ang mga kapanalig, at iba pang naipong yaman at sangkap. Ang pansariling dalamhati ng pinuno ay hindi dapat pahintulutang magpahina sa mga saligan ng estado; sapagkat iyon ay naglalagay sa bayan sa panganib at sumisira sa makatarungang paghahari ayon sa dharma.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king must not, even under personal hunger or financial distress, deplete or remove the kingdom’s essential supports—treasury, law-and-order authority, military strength, alliances, and stored resources—because these exist for the protection and stability of the realm and its people.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma advises Yudhishthira on practical ethics of rulership, warning that a ruler’s private hardship should not lead to policies that create shortages or weaken core institutions of the state.