Shloka 21
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
यथा वै ब्राह्मण: सीदन्नयाज्यमपि याजयेत् । अभोज्यान्नानि चाश्रीयात् तथेदं नात्र संशय:
yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet | abhojyānnāni cāśrīyāt tathā idaṃ nātra saṃśayaḥ ||
Wika ni Bhīṣma: “Kung paanong ang isang brāhmaṇa, kapag lumulubog sa paghihirap dahil sa kakulangan ng ikabubuhay, ay maaari pang magpaganap ng sakripisyo para sa isang taong karaniwang hindi karapat-dapat maging tagapagtaguyod nito, at upang mailigtas ang buhay ay maaari ring kumapit sa pagkaing karaniwang ipinagbabawal—gayundin, sa parehong paraan, ang tungkuling itinakda sa naunang taludtod para sa isang kshatriya ay dapat maunawaan. Walang pag-aalinlangan dito.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
In extreme hardship (āpaddharma), preserving life and sustaining one’s role may justify limited exceptions to normal rules—such as a brāhmaṇa officiating for an ordinarily ineligible patron or eating normally forbidden food—paralleling emergency duties prescribed for a kṣatriya.
Bhīṣma, instructing on dharma in the Śānti Parva, clarifies that the previous instruction about a kṣatriya’s conduct in crisis should be accepted without doubt, using the brāhmaṇa’s emergency allowances as an analogy.