Shloka 9
Śīla-prāpti and Śīla-lakṣaṇa (शीलप्राप्ति-शीललक्षणम्) | On the Acquisition and Marks of Character
अर्थार्थमन्यद् भवति विपरीतमथापरम् । अनर्थार्थमवाप्यार्थमन्यत्राद्योपकारकम् | बुद्धयाबुद्धिरिहार्थे न तदज्ञाननिकृष्टया,इसके सिवा, कभी दूसरे-दूसरे उपाय भी अर्थके साधक हो जाते हैं और कभी अर्थसाधक कर्म भी विपरीत फल देनेवाला हो जाता है। कभी धन पाकर भी मनुष्य अनर्थकारी कर्मामें प्रवृत्त हो जाता है और धनसे भिन्न जो दूसरे-दूसरे साधन हैं, वे धर्ममें सहायक हो जाते हैं। अतः धर्मसे धन होता है और धनसे धर्म, इस मान्यताके विषयमें अज्ञानमयी निकृष्ट बुद्धिसे मोहित हुआ मूढ़ मानव विश्वास नहीं रखता, इसलिये उसे दोनोंका फल सुलभ नहीं होता
bhīṣma uvāca | arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam | anarthārtham avāpya artham anyatrādyopakārakam | buddhyā abuddhir iha arthe na tad ajñāna-nikṛṣṭayā |
Wika ni Bhishma: “Sa paghahangad ng yaman, may pagkakataong ang isang paraan ay nagbubunga ng yaman, samantalang ang isa pa—bagaman para rin sa pakinabang—ay nagbibigay ng kabaligtarang bunga. Kung minsan, kahit nakamit na ang yaman, ang tao’y lumilihis sa mga gawaing mapanira at nakapipinsala; at kung minsan naman, ang ibang mga paraan na hiwalay sa yaman mismo ay nagiging tulong sa dharma. Kaya ang ugnayang ‘ang dharma ang pinagmumulan ng yaman, at ang yaman ang sumusuporta sa dharma’ ay maselan; ang hangal na nalilinlang ng mababang pag-unawang isinilang sa kamangmangan ay hindi naniniwala rito—kaya hindi niya nakakamit ang bunga ng alinman.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that the link between wealth (artha) and righteousness (dharma) is complex: actions aimed at gain can backfire, and even gained wealth can lead to ruin if it fuels harmful conduct. Only clear discernment recognizes that dharma can generate stable prosperity and that prosperity, rightly used, can support dharma.
In the Shanti Parva’s instruction on right conduct and statecraft, Bhishma continues advising Yudhishthira by analyzing how pursuits of wealth can produce mixed outcomes, warning against ignorance-driven judgments that separate dharma and artha or treat them simplistically.