Shloka 27
Bhṛtya-niyoga: Role-appropriate appointment of servants and protection of the royal treasury (भृत्यनियोगः कोशरक्षणं च)
(ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता सदा | नैपुण्यं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्थ सा मही ।।
bhīṣma uvāca |
ñātīnām anavajñānaṁ bhṛtyeṣv aśaṭhatā sadā |
naipuṇyaṁ cārthacaryāsu yasyaitē tastha sā mahī ||
ālasyaṁ caiva nidrā ca vyasanāny atihāsyatā |
yasyaitāni na vidyante tasyaiva suciraṁ mahī ||
vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṁ caiva rakṣitā |
dharmacaryā sadā yasya tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||
nītimārgānusaraṇaṁ nityam utthānam eva ca |
ripūṇām anavajñānaṁ tasyeyaṁ suciraṁ mahī ||
utthānaṁ caiva daivaṁ ca tayor nānātvaṁ eva ca |
manunā varṇitaṁ pūrvaṁ vakṣye śṛṇu tadeva hi ||
utthānaṁ hi narendrāṇāṁ bṛhaspatir abhāṣata |
nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha ||
durhṛdāṁ chidradarśī yaḥ suhṛdām upakāravān |
viśeṣavic ca bhṛtyānāṁ sa rājyaphalam aśnute ||
sarvasaṅgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā |
utthānaśīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ ||
Wika ni Bhishma: “Matatag na nananatili ang daigdig sa ilalim ng paghahari ng haring hindi nangmamaliit sa kanyang mga kamag-anak, hindi kailanman mapanlinlang sa kanyang mga lingkod, at bihasa sa praktikal na pamamahala ng yaman at mga gawain. Nananatili nang matagal ang lupa sa pinunong walang katamaran, labis na pagtulog, mga bisyo, at walang saysay na pagbibiro. Tumitibay ito sa haring naglilingkod sa matatanda, may dakilang sigasig, tagapangalaga ng apat na varna, at laging masigasig sa pagsunod sa dharma. Nananatili rin ito sa kanya na sumusunod sa landas ng wastong patakaran, palaging masipag, at hindi minamaliit ang mga kaaway. Noon pa man ay inilarawan ni Manu ang pagsisikap ng tao, ang tadhana, at ang maraming pagkakaiba ng dalawa; sasabihin ko—makinig. Sapagkat itinuro ni Brihaspati sa mga hari na ang tuluy-tuloy na pagsisikap ay mahalaga; O pinakamainam sa mga Kuru, maging laging nakaaalam ng mga tuntunin ng tamang patakaran at ng kabaligtaran nito. Ang nakakakita ng kahinaan ng masasamang-loob, gumaganti sa kabutihan ng mga kaibigan, at nauunawaan ang natatanging kakayahan ng mga lingkod—siya ang tumatanggap ng bunga ng paghahari. Ang haring laging abala sa pag-iisa at pagpapanatili ng kanyang nasasakupan, masikap at sagana sa mga kakampi—siya ang pinakadakila sa mga hari.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A kingdom endures under a ruler who combines ethical restraint (no contempt for kin, no deceit toward servants, devotion to dharma) with practical competence (skill in administration, constant initiative, vigilance toward enemies, and strong alliances).
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma continues advising the Kuru king (Yudhiṣṭhira) by listing traits that stabilize sovereignty, then invokes earlier authorities—Manu on effort and fate, and Bṛhaspati on royal exertion and policy—to reinforce his counsel.