Shloka 24
Gaṇānāṃ Vṛttiḥ — On the Sustenance and Cohesion of Assemblies
Gaṇa-nīti
राजन! इसलिये तुम्हें गणराज्यके जो प्रधान-प्रधान अधिकारी हैं, उन सबका सम्मान करना चाहिये; क्योंकि लोकयात्राका महान् भार उनके ऊपर अवलम्बित है ।।
bhīṣma uvāca | rājan! tasmāt tvayā gaṇarājyasya ye pradhāna-pradhānā adhikāriṇaḥ, te sarve satkartavyāḥ; yato lokayātrāyā mahān bhāraḥ teṣūpari avalambitaḥ || mantragūptiḥ pradhāneṣu cāraś ca amitrakarṣaṇa | na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotum arhanti bhārata, śatrusūdana! bhārata! gaṇa-saṅghasya sarve janāḥ gupta-mantraṇāṃ śrotum adhikāriṇo na bhavanti | mantraṇāyā gopanam tathā guptacara-niyoga-kāryaṃ pradhāna-puruṣeṣv eva āyattaṃ bhavati ||
Wika ni Bhishma: O hari, kaya nga dapat mong parangalan ang lahat ng pangunahing opisyal ng isang pamahalaang gaṇa, sapagkat sa kanila nakapatong ang mabigat na pasanin ng pagpapanatili ng buhay-publiko. At ikaw na manlulupig ng kaaway, ang pag-iingat sa lihim na payo at ang paggamit ng mga espiya ay tungkulin ng mga nangunguna; hindi nararapat na ang buong kapulungan ay makarinig ng mga lihim na pag-uusap. Sa isang samahan o pederasyon, hindi lahat ay may karapatang makinig sa lihim na estratehiya—ang pagprotekta sa payo at ang wastong paghirang ng mga lihim na tagapaglingkod ay nasa kamay ng mga pangunahing pinuno.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that even in a republic or confederacy, effective governance requires honoring responsible leaders and maintaining confidentiality in strategic counsel; sensitive deliberations and intelligence work should be entrusted to qualified principal officers, not disclosed to the entire assembly.
In the Shanti Parva’s instruction on rajadharma, Bhishma advises the king on practical statecraft: respect key officials who carry the weight of administration, and keep policy deliberations secret by limiting access to trusted leaders and managing spies through them.