Shloka 24
Nīti-upadeśa to a Rājaputra: Self-restraint, Alliances, and Rival-Management (नीतिउपदेशः)
अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद् गच्छेदनामयम् । सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना । नागानश्चान् मनुष्यांश्न कृतकैरुपघातयेत्
api tyāgaṁ bubhūṣet kaccid gacched anāmayam | siddhenauṣadhi-yogena sarva-śatru-vināśinā | nāgān aśvān manuṣyāṁś ca kṛtakair upaghātayet |
Sinabi ni Bhishma: “Tingnan mo kung maaari siyang mahikayat na magnasa ng pagtalikod, at kung maaari siyang umalis sa kanyang kaharian nang walang karamdaman o kaguluhan. Sa harap ng haring iyon, ilarawan ang kaawa-awang kalagayan ng isang tunay na dakilang taong nagdurusa, at ilahad din ang kaluwalhatian ng isang banal na nakaaalam ng disiplina ng yoga—upang ang kaaway na pinuno ay mahikayat na iwan ang kanyang nasasakupan. Ngunit kung siya’y manatiling matatag sa likas niyang ugali at hindi siya dapuan ng paglayo sa pagnanasa, kung gayon, sa pamamagitan ng mga ahenteng itinalaga mo, gamitin ang ganap na dinalisay na sining ng gamot—na sinasabing pumupuksa sa lahat ng kaaway—upang ipapatay ang mga elepante, kabayo, at tao ng kaaway.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a layered strategy: first attempt a non-violent resolution by inducing the hostile king toward renunciation through moral exempla (suffering of the great and glory of the yogic, virtuous). Only if that fails does it propose covert, destructive measures—highlighting the tension in rājadharma between ethical persuasion and ruthless statecraft.
Bhīṣma is instructing on how to neutralize an enemy ruler: try to make him abandon his kingdom willingly by influencing his mind toward vairāgya (detachment). If he remains unmoved, then use appointed agents and a ‘perfected’ medicinal method to eliminate the enemy’s military assets—elephants, horses, and soldiers.