Adhyaya 59

Verse 1

अपर बछ। ] अ्शऑका:<म एकोनषशष्टितमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा दुर्योधनका तिरस्कार

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, nang makita nilang siya’y bumagsak—na parang malaking punong śāla na napabuwal—ang mga Pāṇḍava roon ay tumingin na may pusong nagagalak.

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! दुर्योधनको ऊँचे एवं विशाल शालवृक्षके समान गिराया गया देख समस्त पाण्डव मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और निकट जाकर उसे देखने लगे ।।

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang makita nilang si Duryodhana ay napabagsak—gaya ng mataas at napakalaking punong śāla na napatumba—nagalak sa loob ang mga Pāṇḍava at lumapit upang pagmasdan siya. Gayundin ang mga Somaka; nang makita nilang nakahandusay si Duryodhana na parang dambuhalang elepanteng nagngangalit sa pagkalasing ng rut na pinabagsak ng isang leon, sila’y napasigaw sa tuwa at kinilabutan ang buong katawan.

Verse 3

ततो दुर्योधन हत्वा भीमसेन: प्रतापवान्‌ । पातितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत्‌,इस प्रकार दुर्योधनका वध करके प्रतापी भीमसेन उस गिराये गये कौरवराजके पास जाकर बोले--

Pagkaraan nito, si Bhīmasena na makapangyarihan, matapos mapatay si Duryodhana, lumapit sa nabuwal na panginoon ng mga Kuru at nagsalita ng ganito.

Verse 4

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम्‌ | यत्‌ सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते

Sabi ni Sañjaya: “O hangal! Noong una, sa bulwagang maharlika, pinagtawanan mo kami at nilait si Draupadī nang siya’y nakatayo roon na iisang kasuotan lamang, sumisigaw ng ‘baka, baka!’; ang mismong kalupitan at baluktot mong pag-iisip ang siyang nagsasalita ngayon.”

Verse 5

एवमुक्‍्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत्‌

Sabi ni Sañjaya: Pagkasabi nito, hinipo niya ang tuktok ng kanyang ulo gamit ang kaliwang paa—isang hayagang kilos ng pag-insulto at paghamak.

Verse 6

तथैव क्रोधसंरक्तो भीम: परबलार्दन:

Sabi ni Sañjaya: Gayundin, si Bhīma—ang dumudurog sa lakas ng kaaway—na nag-aalab ang loob sa poot, ay tumindig upang wasakin ang kapangyarihan ng kalaban.

Verse 7

येअस्मान्‌ पुरोपनृत्यन्त मूढा गौरिति गौरिति

Sabi ni Sañjaya: “Yaong mga hangal na dating sumasayaw sa harap namin, paulit-ulit na sumisigaw, ‘baka! baka!’”

Verse 8

नास्माकं निकृतिर्वल्विनक्षिद्यूतं न वज्चना । स्वबाहुबलमश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Hindi sa amin ang tuso—ni ang sugal, ni ang panlilinlang. Sa lakas ng sarili naming bisig kami umaasa, at sa gayon ay pinipisil at ginugulo ang aming mga kaaway.”

Verse 9

सो<वाप्य वैरस्य परस्य पारं वृकोदर: प्राह शनै: प्रहस्य । युधिष्ठटिरं केशवसृज्जयांश्व धनंजयं माद्रवतीसुतीौ च

Sinabi ni Sañjaya: Kahit natawid na ang malayong pampang ng mabangis na poot na iyon, nagsalita si Vṛkodara (Bhīma)—dahan-dahan, na may bahagyang ngiti—kay Yudhiṣṭhira, kay Keśava (Kṛṣṇa), sa mga Sṛñjaya, kay Dhanañjaya (Arjuna), at sa kambal na anak ni Mādrī (Nakula at Sahadeva).

Verse 10

रजस्वलां द्रौपदीमानयन्‌ ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम्‌ । तान्‌ पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तहराष्ट्रान्‌ रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्या:

Sinabi ni Sañjaya: “Masdan ninyo ang mismong mga anak ni Dhṛtarāṣṭra—yaong humila kay Draupadī habang siya’y nasa kanyang panahon, at yaong nagtangkang hubaran siya sa gitna ng kapulungan. Sa larangan ng digmaan sila’y ibinagsak ng mga Pāṇḍava, winasak ng lakas ng pag-aayuno at matuwid na paninindigan ni Yājñasenī.”

Verse 11

ये न: पुरा षण्ढतिलानवोचन्‌ क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रा: । ते नो हता: सगणा: सानुबन्धा: काम स्वर्ग नरकं वा पताम:

Sinabi ni Sañjaya: Ang malulupit na anak ni Haring Dhṛtarāṣṭra na minsang nangutya sa amin—tinawag kaming mga hadlang at walang halaga na parang butil ng linga na walang laman—sila ring iyon ngayon ay napatay na namin, kasama ang kanilang mga pangkat at mga kapanalig. Ngayon, bahala na: umakyat man sa langit o mahulog sa impiyerno, hindi na kami nababahala sa kahihinatnan.

Verse 12

पुनश्च राज्ञ: पतितस्य भूमौ सतां गदां स्कन्धगतां प्रगृहा । वामेन पादेन शिर: प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकं न्यवोचत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan pa, kinuha niya ang pamalo (mace) na nakasandal sa balikat ng haring nakahandusay sa lupa; saka niya inapakan at dinurog ng kaliwang paa ang ulo ni Duryodhana at tinawag siyang mapanlinlang at taksil.

Verse 13

हृष्टेन राजन्‌ कुरुसत्तमस्य क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम्‌ । दृष्टवा कृतं मूर्थनि नाभ्यनन्दन्‌ धर्मात्मान: सोमकानां प्रबर्हा:

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang ang mababang-loob na si Bhīmasena, sa labis na pagdiriwang, ay inilagay ang kanyang paa sa ulo ni Duryodhana—ang pinakadakila sa mga Kuru—ang mararangal at matutuwid na pinuno sa mga Somaka, pagkakita nito, ay hindi sumang-ayon, ni hindi pumalakpak sa gayong maling gawa.

Verse 14

तव पुत्र तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम्‌ । नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजो<ब्रवीदिदम्‌,आपके पुत्रको मारकर बहुत बढ़-बढ़कर बातें बनाते और बारंबार नाचते-कूदते हुए भीमसेनसे धर्मराज युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: Matapos mapatay ang anak mo, si Bhīma (Vṛkodara) ay nagyabang at paulit-ulit na sumayaw sa pagdiriwang; kaya si Haring Yudhiṣṭhira, tagapangalaga ng dharma, ay nagsalita sa kanya nang ganito—

Verse 15

गतो<सि वैरस्यानृण्यं प्रतिज्ञा पूरिता त्वया । शुभेनाथाशुभेनैव कर्मणा विरमाधुना,'भीम! तुम वैरसे उऋण हुए। तुमने शुभ या अशुभ कर्मसे अपनी प्रतिज्ञा पूरी कर ली। अब तो इस कार्यसे विरत हो जाओ

Wika ni Sañjaya: “Bhīma, nabayaran mo na ang utang ng paghihiganti; natupad mo na ang iyong panata. Maging sa gawaing itinuturing na mabuti o sa itinuturing na masama, natapos mo ang iyong ipinangako—kaya tumigil ka na ngayon sa gawaing ito.”

Verse 16

मा शिरोअस्य पदा मार्दीर्मा धर्मस्तेडतिगो भवेत्‌ | राजा ज्ञातिहतश्नायं नैतन्नन्‍्याय्यं तवानघ

Wika ni Sañjaya: “Huwag mong sipain o tapakan ang kanyang ulo. Huwag kang lumabag sa dharma. Siya ay isang hari, at isa ring kamag-anak nating napatay na. Ngayong siya’y patay na, O walang dungis, hindi nararapat sa iyo ang ganyang pagtrato.”

Verse 17

एकादशचमूनाथं कुरूणामधिपं तथा । मा स्प्राक्षीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च,'भीम! ग्यारह अक्षौहिणी सेनाके स्वामी तथा अपने ही बान्धव कुरुराज राजा दुर्योधनको पैरसे न ठुकराओ

Wika ni Sañjaya: “Bhīma, huwag mong sipain sa paa ang Haring Duryodhana—pinuno ng mga Kuru at kumander ng labing-isang hukbo—sapagkat siya’y sarili mo ring kamag-anak.”

Verse 18

हतबन्धुर्हतामात्यो भ्रष्टसैन्यो हतो मृथे । सर्वाकारेण शोच्यो5यं नावहास्यो5यमी श्वर:

Wika ni Sañjaya: “Napatay ang kanyang mga kamag-anak, napatay ang kanyang mga ministro, nagkawatak-watak ang kanyang hukbo, at siya mismo’y bumagsak sa labanan. Kaya sa lahat ng paraan, si Haring Duryodhana ay dapat pagluksaaan, hindi pagtawanan.”

Verse 19

विध्वस्तो5यं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रज: । उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया

Wika ni Sañjaya: “Lubos na siyang napariwara—napatay ang kanyang mga ministro, napatay ang kanyang kapatid, at nalipol ang kanyang mga tao. Naputol ang kanyang lahi ng pag-aalay ng piṇḍa; wala nang natira upang maghandog ng piṇḍa para sa kanya. At bukod dito, siya’y sarili nating kapatid. Ang ginawa mo sa kanya ay hindi makatarungan, hindi ayon sa tama.”

Verse 20

धार्मिको भीमसेनो<सावित्याहुस्त्वां पुरा जना: । स कस्माद्‌ भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि

Wika ni Sañjaya: “Noon, sinasabi ng mga tao tungkol sa iyo, ‘Si Bhimasena ay tunay na matuwid.’ Kung gayon, Bhimasena, bakit ngayon ay tinatapakan mo ang hari (Duryodhana)?”

Verse 21

इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साश्रुकण्ठो युधिष्ठिर: । उपसृत्याब्रवीद्‌ दीनो दुर्योधनमरिंदमम्‌,भीमसेनसे ऐसा कहकर राजा युधिष्छिर दीनभावसे शत्रुदमन दुर्योधनके पास गये और अश्रुगद्गद कण्ठसे इस प्रकार बोले--

Wika ni Sañjaya: “Pagkasabi niya nito kay Bhimasena, si Yudhiṣṭhira—na nabubulunan ng luha—ay lumapit kay Duryodhana, ang manlulupig ng kaaway. Sa matinding pagdadalamhati, nagsalita siya sa kanya nang ganito—”

Verse 22

तात मन्युर्न ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा । नून॑ पूर्वकृतं कर्म सुघोरमनुभूयते

Wika ni Sañjaya: “Anak, huwag kang magpadala sa poot o dalamhati; at hindi rin nararapat na iyakan mo ang iyong sarili. Tunay na ang dinaranas ngayon ay bunga ng mga nagawang karma noon—napakabigat at napakabangis ng kapalit.”

Verse 23

धात्रोपदिष्टं विषमं नूनं फलमसंस्कृतम्‌ । यद्‌ वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्‌ कुरुसत्तम

Wika ni Sanjaya: “Tunay ngang ang mabagsik at di-pantay na kahihinatnang ito—isang bungang di-mabuti—ay itinakda ng Tagapag-ayos ng kapalaran. Sapagkat nauwi na sa ganito: nais naming patayin ka, at nais mo ring patayin kami, O pinakamainam sa mga Kuru.”

Verse 24

आत्मनो हाूपराधेन महद्‌ व्यसनमीदृशम्‌ | प्राप्ततानसि यल्लोभान्मदाद्‌ बाल्याच्च भारत,“भरतनन्दन! तुमने लोभ, मद और अविवेकके कारण अपने ही अपराधसे ऐसा भारी संकट प्राप्त किया है

Wika ni Sanjaya: “O Bharata, dahil sa sarili mong pagkakasala kaya ka napasok sa napakalaking kapahamakan—bunga ng kasakiman, ng kayabangan, at ng kabataang kapus sa pag-unawa.”

Verse 25

घातयित्वा वयस्यांश्व भ्रातृनथ पितृंस्तथा । पुत्रान्‌ पौत्रांस्तथा चान्यांस्ततो5सि निधनं गत:,“तुम अपने मित्रों, भाइयों, पितृतुल्य पुरुषों, पुत्रों और पौत्रोंका वध कराकर फिर स्वयं भी मारे गये

Wika ni Sanjaya: “Matapos mong ipapangyari ang pagpaslang sa iyong mga kaibigan, mga kapatid, gayundin sa mga nakatatanda (mga ama at mga lalaking tulad ng ama), at pati sa iyong mga anak at mga apo at iba pa, ikaw man ay sumunod na napasa kapahamakan.”

Verse 26

तवापराधादस्माभि भ्रातरस्ते निपातिता: । निहता ज्ञातयश्चापि दिएष्ट॑ मन्ये दुरत्ययम्‌

Wika ni Sanjaya: “Dahil sa iyong pagkakasala, naibagsak namin ang iyong mga kapatid, at napatay rin ang iyong mga kamag-anak. Itinuturing ko itong di-matututulang kautusan ng tadhana—isang bagay na hindi madaling mapagtagumpayan.”

Verse 27

आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाध्यो मृत्युस्तवानघ । वयमेवाधुना शोच्या: सर्वावस्थासु कौरव

Wika ni Sanjaya: “Ang iyong sarili ay hindi dapat panaghuyan, O walang sala; maging ang iyong kamatayan ay karapat-dapat purihin. Kami, sa halip, ang dapat kaawaan ngayon—sa bawat kalagayan at sa lahat ng anyo ng pagdurusa, O Kaurava.”

Verse 28

भ्रातृणां चैव पुत्राणां तथा वै शोकविह्लला:

Sinabi ni Sañjaya: Nalunod sila sa dalamhati—tumatangis kapwa para sa kanilang mga kapatid at para sa kanilang mga anak na lalaki—napatulala sa pighating idinulot ng digmaan sa sarili nilang angkan.

Verse 29

त्वमेक: सुस्थितो राजन्‌ स्वर्गे ते निलयो ध्रुव:

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, ikaw lamang ang nananatiling matatag; sa langit, ang iyong tahanan ay tiyak at di matitinag.”

Verse 30

स्‍्नुषाश्र प्रस्नुषाश्वैव धृतराष्ट्रस्य विद्धला: | गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवा: शोककर्शिता:,*धृतराष्ट्रकी वे शोकातुर एवं व्याकुल विधवा पुत्रवधुएँ और पौत्रवधुएँ भी निश्चय ही हमलोगोंकी निन्दा करेंगी”

Sinabi ni Sañjaya: “Ang mga manugang at mga manugang-sa-apo ni Dhṛtarāṣṭra—naulila at wasak—ngayo’y mga balo, lupaypay sa dalamhati, at tiyak na sisisihin tayo.”

Verse 31

संजय उवाच एवमुकक्‍्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिव: । विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

Sinabi ni Sañjaya: Pagkasabi nito, ang hari—si Yudhiṣṭhira, anak ni Dharma—ay nilamon ng matinding pighati; huminga siya nang malalim at matagal na tumangis.

Verse 43

तस्यावहासस्य फलमप्य त्वं समवाप्नुहि | “खोटी बुद्धिवाले मूर्ख! तूने पहले मुझे “बैल

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayon ay dapat mong tanggapin ang bunga ng iyong panlilibak. O hangal na may baluktot na pag-unawa! Noon ay nilait mo ako sa pagtawag na ‘baka, baka,’ at dinala mo si Draupadī—nakasuot ng iisang kasuotan at nasa panahon ng kanyang buwanang dalaw—sa bulwagang panghari, ginawa mo kaming lahat na palabas at binato mo ng mapapait na salita ang bawat isa. Ngayon, tanggapin mo ang kaparusahan ng paglapastangan at panlilibak na iyon.”

Verse 56

शिरश्न राजसिंहस्य पादेन समलोडयत्‌ | ऐसा कहकर भीमसेनने अपने बायें पैरसे उसके मुकुटको ठुकराया और उस राजसिंहके मस्तकपर भी पैरसे ठोकर मारा

Sinabi ni Sañjaya: Si Bhīmasena, matapos magsalita nang gayon, ay inihampas pabagsak ang korona gamit ang kaliwang paa, at saka sinipa ang ulo ng “leon sa mga hari.” Ipinakikita ng gawaing ito ang marahas na sukdulan ng paghihiganti sa larangan ng digmaan, kung saan ang poot at pagganti ay lumalamon sa mga paggalang na karaniwang iniuukol sa mandirigmang nabuwal.

Verse 59

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युधिष्ठिरविलापे एकोनषष्टितमो5 ध्याय: ।। ५९ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युधिष्ठिरका विलापविषयक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Śalya Parva—lalo na sa bahaging tumatalakay sa labanan ng pamalo (gada)—nagtatapos ang ikalimampu’t siyam na kabanata, na ang paksa ay ang panaghoy ni Yudhiṣṭhira.” Ang pangwakas na kolofon na ito ang tanda ng pagwawakas ng kabanata, at inilalagay ang salaysay bilang isang moral at damdaming paglalagom sa gitna ng pagkawasak ng digmaan.

Verse 63

पुनरेवाब्रवीद्‌ वाक्‍्यं यत्‌ तच्छुणु नराधिप । नरेश्वर! इसी प्रकार शत्रुसेनाका संहार करनेवाले भीमसेनने क्रोधसे लाल आँखें करके फिर जो बात कही, उसे भी सुन लीजिये

Sinabi ni Sañjaya: O hari, pakinggan mong muli ang mismong mga salitang iyon. O panginoon ng mga tao, dinggin mo rin ang muling sinabi ni Bhīmasena—tagapagwasak ng hukbo ng kaaway—na ang mga mata’y namumula sa galit. Bumabalik ang salaysay sa panibagong pananalita ni Bhīma, na nagpapakita kung paanong ang poot ay muling sumisiklab sa gitna ng labanan, kahit sa mga nakikipaglaban para sa katuwiran.

Verse 73

तान्‌ वयं प्रतिनृत्याम: पुनर्गौरिति गौरिति । जिन मूर्खोने पहले हमें “बैल-बैल' कहकर नृत्य किया था, आज उन्हें “बैल-बैल' कहकर उस अपमानका बदला लेते हुए हम भी प्रसन्नतासे नाच रहे हैं

Sinabi ni Sañjaya: “Ngayon ay sumasayaw kami pabalik sa kanila, paulit-ulit na sumisigaw, ‘Baka! Baka!’—bilang ganti sa pang-iinsulto. Sapagkat ang mga hangal na iyon ay dati nang sumayaw upang kutyain kami habang sumisigaw ng ‘Baka! Baka!’; ngayon, sa paghihiganti sa kahihiyang iyon, kami man ay sumasayaw nang may kasiyahan.”

Verse 283

कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधू: शोकपरिप्लुता: । “भला, मैं भाइयों और पुत्रोंकी उन शोकविह्नलला और दु:खमें डूबी हुई विधवा बहुओंको कैसे देख सकूँगा

Sinabi ni Sañjaya: “Paano ko matitiis na masilayan ang mga manugang na babae—na ngayo’y mga balo na—na nilalamon at nilulunod ng dalamhati?”

Verse 293

वयं नरकसंज्ञ वै दु:खं प्राप्स्याम दारुणम्‌ “राजन! तुम अकेले सुखी हो। निश्चय ही स्वर्गमें तुम्हें स्थान प्राप्त होगा और हमें यहाँ नरकतुल्य दारुण दु:ख भोगना पड़ेगा

Wika ni Sañjaya: “Kami, na tinatakan bilang mga nakatakdang mapasa-impiyerno, ay tiyak na daranas ng kakila-kilabot na pagdurusa. O Hari, ikaw lamang ang mapalad; tunay na magkakamit ka ng lugar sa langit, samantalang kami’y magtitiis dito ng mabagsik na dalamhating tulad ng impiyerno.”

Verse 2736

कृपणं वर्तयिष्यामस्तैहीना बन्धुभि: प्रियै: । “अनघ! तुम्हें अपने लिये शोक नहीं करना चाहिये

Wika ni Sañjaya: “Kapag nawala ka at ang aming minamahal na mga kamag-anak, mapipilitan kaming ipagpatuloy ang isang abang buhay. O walang dungis, huwag kang magdalamhati para sa iyong sarili—ang iyong kamatayan ay karapat-dapat purihin. O hari ng mga Kuru, sa anumang kalagayan sa sandaling ito, kami ang tunay na kaawa-awa; sapagkat kung wala ang mga mahal na kaanak at kasama, mamumuhay kami sa kawalang-magawa.”