Shloka 36
शल्यवधे कौरवसेनाभङ्गः, भीमस्य गदायुद्धं, दुर्योधनस्य समाह्वानम्
Rout after Śalya’s fall; Bhīma’s mace engagement; Duryodhana’s rally
जहाँ-तहाँ जोतोंसे जुड़े हुए घोड़े और नरश्रेष्ठ रथी गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो सिद्ध (पुण्यात्मा) पुरुष पुण्यक्षय होनेपर आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़े हों ।।
sañjaya uvāca | yatra-tatra jyotobhiḥ saṃyuktā aśvāś ca narottamā rathinaś ca patitā dṛśyante sma, yathā puṇyakṣaye siddhāḥ puruṣā ākāśāt pṛthivīṃ patanti || nihateṣu ca śūreṣu madrarājānugeṣu vai asmān āpatataś cāpi dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ, jayābhilāṣiṇaḥ śaṅkhanādena bāṇānāṃ śabdaṃ vitanvantaḥ pratyudyayur mahāvegāḥ ||
Wika ni Sañjaya: Dito at doon, nakita ang mga kabayong nakagapos pa sa kanilang mga harnes at kagamitan, at ang mga pinakadakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe na nakabuwal—gaya ng mga siddhang may kabutihang-loob na, kapag naubos ang kanilang naimpong kabutihan, ay nahuhulog mula sa langit tungo sa lupa. At nang mapatay ang matatapang na tagasunod ng hari ng Madra, ang mga dakilang mandirigma sa karwahe sa hanay ng mga anak ni Pāṇḍu, nang makita kaming sumusugod, ay dumating nang mabilis upang salubungin kami—sabik sa tagumpay, pinatining ang mga busina ng kabibe at pinalaganap sa hangin ang ugong at huni ng kanilang mga palaso.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores impermanence and karmic limitation: even exalted states symbolized by Siddhas are depicted as contingent upon puṇya, and when merit is exhausted one falls. In the human sphere, martial glory likewise collapses into death, reminding the listener that victory and status are unstable and ethically charged.
Sañjaya describes the battlefield after heavy fighting: fallen horses and elite chariot-warriors lie scattered. With Śalya’s (Madrarāja’s) followers being slain, the Pāṇḍava great warriors, eager to win, rush forward to confront the advancing Kaurava side, sounding conches and releasing arrows.