Shloka 5
Rudra’s Omitted Share in the Yajña (रुद्रभागानुपपत्तिः — यज्ञोपाख्यानम्)
जब देवताओंने यज्ञमें उनका कोई भाग नियत नहीं किया, तब व्याप्रचर्मधारी भगवान् शिवने उनके दमनके लिये साधन जुटानेकी इच्छा रखकर सबसे पहले धनुषकी सृष्टि की ।।
vaiśampāyana uvāca | yadā devatābhir yajñe teṣāṃ na kaścid bhāgo niyataḥ, tadā vyāghracarmadharī bhagavān śivaḥ teṣāṃ damanāya sādhanāni saṃbhartum icchan prathamaṃ dhanur asṛjat || lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ | pañcabhūtayajño manuṣyayajñaś ca—ete pañca yajñāḥ | etebhya eva sarvam idaṃ jagaj jajñe ||
Sinabi ni Vaiśampāyana: Nang hindi sila binigyan ng mga diyos ng anumang bahagi sa handog na yajña, ang Pinagpalang Panginoong Śiva—nakabalot sa balat ng tigre—na nagnanais magtipon ng mga paraan upang pasukuin sila, ay unang lumikha ng busog. May limang uri ng yajña: ang handog para sa kapakanan ng daigdig, ang handog na binubuo ng itinakdang gawaing-ritwal, ang walang-humpay na handog sa tahanan, ang handog na iniuukol sa limang dakilang elemento, at ang handog na iniaalay sa mga tao. Mula sa mga tungkuling ito ng yajña, sinasabing sumibol ang buong sanlibutan.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage links cosmic and social order to properly performed and properly shared sacrificial duties. When rightful shares are denied, disorder arises and corrective power (symbolized by Śiva creating the bow) becomes necessary; thus dharma includes both sustaining rites/service and just restraint.
Vaiśampāyana describes a situation where certain beings are denied a sacrificial share by the gods; in response, Śiva, preparing to subdue them, creates the bow as an instrument of control. The text then enumerates five forms of yajña to frame sacrifice as the foundation of the world’s functioning.