Shloka 21
अध्याय १: महाप्रस्थानारम्भः
The Commencement of the Great Departure
तथैव जगृहुः सर्वे वल्कलानि नराधिप । इसके बाद कुरुकुलरत्न धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अपने अंगोंसे आभूषण उतारकर वल्कलवस्त्र धारण कर लिया। नरेश्वर! फिर भीमसेन, अर्जुन, नकुल, सहदेव तथा यशस्विनी द्रौपदी देवी--न सबने भी उसी प्रकार वल्कल धारण किये ।।
tathaiva jagṛhuḥ sarve valkalāni narādhipa | tato dharmaputro rājā yudhiṣṭhiraḥ svāṅgebhyo bhūṣaṇāni apahāya valkalavāsaḥ babhūva | naraśreṣṭha punaḥ bhīmasenaḥ arjunaḥ nakulaḥ sahadevaś ca yaśasvinī draupadī devī ca sarve’pi tathaiva valkalāni jagṛhuḥ ||
Wika ni Vaiśampāyana: “Gayundin, silang lahat ay nagsuot ng kasuotang mula sa balat ng puno, O hari. Pagkaraan, si Dharmaputra, Haring Yudhiṣṭhira, ay nag-alis ng mga palamuti sa kanyang mga sangkap at nagsuot ng balat-punong kasuotan. O panginoon ng mga tao, pagkatapos nito sina Bhīmasena, Arjuna, Nakula, Sahadeva, at ang marangal na Ginang Draupadī ay nagsuot din, lahat, ng gayong kasuotan.” Ito’y tanda ng sinadyang pagtalikod: iniwan ang mga sagisag at ligaya ng paghahari upang mamuhay sa pagkamapayak, na umaayon sa dharma sa huling yugto ng buhay.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights renunciation as an ethical choice: relinquishing ornaments and royal identity to live austerely, aligning one’s outer conduct with inner detachment and dharma at the end of life.
As the great departure begins, Yudhiṣṭhira removes his ornaments and puts on bark garments; Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva, and Draupadī follow suit, adopting ascetic dress together.