Shloka 45
रथैश्व कुण्जरैश्वैव न प्राज़्ायत किड्चन । मरे हुए घोड़ों, पैदलों, रथों और हाथियोंसे पट जानेके कारण वहाँकी ऊँची-नीची भूमिका कुछ पता नहीं लगता था ।। नापि स्वे न परे योधा: प्राज्ञायन्त परस्परम्
rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiñcana | na api sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam ||
Wika ni Sañjaya: Sa pagkalat ng mga karwaheng pandigma at mga elepante sa lahat ng dako, wala nang malinaw na makita. Hindi na rin matukoy ang mga taas at hukay ng lupa, sapagkat natabunan ito ng mga nabuwal—mga patay na kabayo, mga kawal na naglalakad, mga karwahe, at mga elepante. Sa gayong kaguluhan, hindi na makilala ng mga mandirigma ang sariling panig o ang kaaway; hindi nila matukoy ang isa’t isa sa gitna ng pagpatay.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral and human cost of war: violence breeds such overwhelming chaos that even basic discernment—friend versus foe, the very shape of the earth—collapses. It implicitly warns that adharma-driven conflict destroys clarity, order, and humane recognition.
Sañjaya describes the battlefield so densely covered with fallen horses, infantry, chariots, and elephants that the terrain cannot be distinguished. The fighting has become so confused that warriors cannot recognize their own allies or identify enemies, losing mutual recognition amid the carnage.