Adhyaya 17

Verse 1

हि 7 बछ। हे अष्टादशो<् ध्याय: अर्जुनके द्वारा हाथियोंसहित दण्डधार और दण्ड आदिका वध तथा उनकी सेनाका पलायन संजय उवाच अथोत्तरेण पाण्डूनां सेनायां ध्वनिरुत्थित: । रथनागाश्चपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम्‌

Sinabi ni Sanjaya: Pagkaraan nito, sa hilagang panig ng hukbo ng mga Pandava ay sumiklab ang isang napakalakas na ugong. Ang mga mandirigmang nasa karwahe, ang mga elepante, at ang mga kawal na naglalakad ay pinapabagsak ng may hawak ng tungkod-pandigma; kaya umalingawngaw sa larangan ang sindak, at nagsimulang mabiyak ang hanay sa bigat ng walang tigil na pagpatay.

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! तदनन्तर पाण्डव-सेनाके उत्तर भागमें दण्डधारके द्वारा मारे जाते हुए रथी, हाथी, घोड़े और पैदलोंका आर्तनाद गूँज उठा ।। निवर्तयित्वा तु रथं केशवो<र्जुनमब्रवीत्‌ वाहयन्नेव तुरगान्‌ गरुडानिलरंहस:,उस समय भगवान्‌ श्रीकृष्णने अपना रथ लौटाकर गरुड़ और वायुके समान वेगवाले घोड़ोंको हाँकते हुए ही अर्जुनसे कहा--

Sinabi ni Sanjaya: O Hari, pagkaraan nito, sa hilagang bahagi ng hukbo ng mga Pandava ay umalingawngaw ang matinding daing, sapagkat ang mga mandirigmang nasa karwahe, ang mga elepante, ang mga kabayo, at ang mga kawal na naglalakad ay pinabubuwal ng may hawak ng tungkod. Pagkatapos, ibinaling ni Keshava ang karwahe at, habang patuloy na pinatatakbo ang mga kabayong kasingbilis ni Garuda at ng hangin, nagsalita siya kay Arjuna—si Panginoong Krishna, sa gitna ng siksik na labanan, ay gumabay kay Pārtha nang may gising na diwa at malinaw na layon.

Verse 3

मागधो>प्यतिविक्रान्तो द्विरदेन प्रमाथिना । भगदत्तादनवर: शिक्षया च बलेन च,'पार्थ! यह मगधनिवासी दण्डधार भी बड़ा पराक्रमी है। इसके पास शत्रुओंको मथ डालने-वाला गजराज है। इसे युद्धकी उत्तम शिक्षा मिली है तथा यह बलवान भी है, इन सब विशेषताओंके कारण यह पराक्रममें भगदत्तसे तनिक भी कम नहीं है

Sinabi ni Sanjaya: “Pārtha, ang mandirigmang taga-Magadha na ito ay labis ding magiting. May taglay siyang dambuhalang elepanteng pandigma na kayang durugin ang hanay ng kalaban. Sanay sa pinakamainam na sining ng pakikidigma at pinagkalooban ng malaking lakas, kaya sa kagitingan ay hindi siya nahuhuli kay Bhagadatta.”

Verse 4

एनं हत्वा निहन्तासि पुन: संशप्तकानिति । वाक्यान्ते प्रापयत्‌ पार्थ दण्डधारान्तिकं प्रति,“अत: पहले इसका वध करके तुम पुनः संशप्तकोंका संहार करना।' इतना कहते- कहते श्रीकृष्णने अर्जुनको दण्डधारके निकट पहुँचा दिया

Sinabi ni Sanjaya: “Pagkapuksa mo sa kanya, muli mong lilipulin ang mga Saṁśaptaka.” Habang binibigkas pa ang mga salitang iyon, inilapit ni Śrī Krishna si Arjuna (Pārtha) sa kinaroroonan ni Daṇḍadhāra.

Verse 5

स मागधानां प्रवरो$ड्कुशग्रहे ग्रहेडप्रसह्ो विकचो यथा ग्रह: । सपत्नसेनां प्रममाथ दारुणो महीं समग्रां विकचो यथा ग्रह:,मागध वीरोंमें सर्वश्रेष्ठ दण्डधार अंकुश धारण करके हाथीद्वारा युद्ध करनेमें अपना सानी नहीं रखते थे। जैसे ग्रहोंमें केतुग्रहका वेग असहां होता है, उसी प्रकार उनका आक्रमण भी शत्रुओंके लिये असहनीय था। जैसे धूमकेतु नामक उत्पातग्रह सम्पूर्ण भूमण्डलके लिये अनिष्टकारक होता है, उसी प्रकार उस भयंकर वीरने वहाँ शत्रुओंकी सम्पूर्ण सेनाको मथ डाला

Sinabi ni Sanjaya: Si Daṇḍadhāra, ang pinakadakila sa mga mandirigma ng Magadha, ay may hawak na ankusha (pang-udyok sa elepante) at walang kapantay sa pakikipaglaban sakay ng elepante. Gaya ng nagliliyab na kometa sa gitna ng mga bituin, hindi mapipigil ang kanyang bagsik; gayon din, hindi matiis ng kaaway ang kanyang paglusob. At tulad ng kometang masamang pangitain na nagdadala ng kapahamakan sa buong daigdig, dinurog ng kakila-kilabot na bayani ang buong hukbo ng kalaban doon.

Verse 6

सुकल्पितं दानवनागसंनिभं महा भ्रनिर्ह्ठादममित्रमर्दनम्‌ । रथाश्वमातड्रगणान्‌ सहस्रश: समास्थितो हन्ति शरैर्नरानपि,उनका हाथी खूब सजाया गया था, वह गजासुरके समान बलशाली, महामेघके समान गर्जना करनेवाला तथा शत्रुओंको रौंद डालनेवाला था। उसपर आरूढ़ होकर दण्डधार अपने बाणोंसे सहस्रों रथों, घोड़ों, मतवाले हाथियों और पैदल मनुष्योंका भी संहार करने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “Ang elepanteng iyon ay maringal na binihisan—tila isang Dānava sa hanay ng mga elepante—umungal na parang dambuhalang ulap ng kulog at dinudurog ang mga kaaway sa ilalim ng mga paa nito. Nakalulan dito, ang mandirigmang may tangan ng sandatang parang tungkod ay pinabagsak sa pamamagitan ng kanyang mga palaso, sa libu-libo, ang mga karwahe, mga kabayo, mga pulutong ng nag-aalimpuyong elepante, at maging ang mga kawal na naglalakad.”

Verse 7

रथानधिष्ठाय सवाजिसारथीन्‌ नरांश्व पादर्द्धिददो व्यपोथयत्‌ | द्विपांश्न पद्धयां ममृदे करेण द्विपोत्तमो हन्ति च कालचक्रवत्‌,उनका वह हाथी रथोंपर पैर रखकर सारथि और घोड़ोंसहित उन्हें चूर-चूर कर डालता था। पैदल मनुष्योंको भी पैरोंसे ही कुचल डालता था। हाथियोंको भी दोनों पैरों तथा सूँड़से मसल देता था। इस प्रकार वह गजराज कालचक्रके समान शत्रु-सेनाका संहार करने लगा

Sinabi ni Sañjaya: Ang pinakadakilang na elepante ay umakyat at tumapak sa mga karwahe at dinurog ang mga iyon—kasama ang mga kabayo at mga tagapagmaneho—hanggang maging wasak. Tinapakan nito ang mga kawal na naglalakad, at dinikdik ang ibang mga elepante sa dalawang paa at sa nguso nito. Sa gayon, na wari’y gulong ng Panahon mismo, sinimulan ng hari ng mga elepante ang paglipol sa hukbo ng kaaway.

Verse 8

नरांस्तु कार्ष्णायसवर्म भूषणान्‌ निपात्य साशथ्वानपि पत्तिभि: सह । व्यपोथयद्‌ दन्तिवरेण शुष्मिणा स शब्दवत्‌ स्थूलनलं यथा तथा,वे अपने बलवान एवं श्रेष्ठ गजराजके द्वारा लोहेके कवच तथा उत्तम आभूषण धारण करनेवाले घुड़सवारोंकों घोड़ों और पैदलोंसहित पृथ्वीपर गिराकर कुचलवा देते थे। उस समय जैसे मोटे नरकुलोंके कुचले जाते समय “चर-चर” की आवाज होती है, उसी प्रकार उन सैनिकोंके कुचले जानेपर भी होती थी

Sinabi ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng malakas at dakilang elepanteng pandigma, ibinagsak niya ang mga lalaking nakasuot ng baluting bakal at mariringal na palamuti, inihandusay sila sa lupa kasama ang kanilang mga kabayo at mga kawal na naglalakad, at saka dinurog. Gaya ng makakapal na tambo na kumakalansing at pumuputok kapag natatapakan, gayon din ang magaspang na tunog ng pagkabasag na lumabas sa mga mandirigmang iyon nang sila’y madurog.

Verse 9

अथार्जुनो ज्यातलनेमिनि:स्वने मृदड्भभेरीबहुशडखनादिते । रथाश्वमातड्रसहस्रसंकुले रथोत्तमेनाभ्यपतद्‌ द्विपोत्तमम्‌,तदनन्तर जहाँ धनुषकी टंकार और पहियोंकी घर्घराहटका शब्द गूँज रहा था, मृदंग, भेरी और बहुसंख्यक शंखोंकी ध्वनि हो रही थी तथा जहाँ रथ, घोड़े और हाथी सहस्रोंकी संख्यामें भरे हुए थे, उस समरांगणमें पूर्वोक्त गजराजके समीप अर्जुन अपने उत्तम रथके द्वारा जा पहुँचे

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Arjuna—sa gitna ng alingawngaw ng pagpitik ng mga bagting ng pana at ugong ng mga gulong ng karwahe, habang tumutunog ang mga tambol, mga malaking tambol, at di-mabilang na mga kabibe—ay pinatakbo ang kanyang napakahusay na karwahe sa larangang punô ng libu-libong karwahe, kabayo, at elepante, at lumapit sa pinakadakilang elepante.

Verse 10

ततोडर्जुनं द्वादशभि: शरोत्तमै- जनार्दनं षोडशभि: समार्पयत्‌ । स दण्डधारस्तुरगांस्त्रिभिस्त्रिभि- स्‍्ततो ननाद प्रजहास चासकृत्‌,तब दण्डधारने अर्जुनको बारह और भगवान्‌ श्रीकृष्णको सोलह उत्तम बाण मारे। फिर तीन-तीन बाणोंसे उनके घोड़ोंको घायल करके वे बारंबार गर्जने और अट्टहास करने लगे

Pagkatapos, tinamaan niya si Arjuna ng labindalawang napakahusay na palaso at si Janārdana (Kṛṣṇa) ng labing-anim. Sumunod, sinugatan niya ang mga kabayo—tig-tatlong palaso bawat isa—at ang mandirigmang may tangan ng sandatang parang tungkod ay paulit-ulit na umungal at muling-muli ring humalakhak nang malakas.

Verse 11

ततोडस्य पार्थ: सगुणेषुकार्मुकं चकर्त भल्लैर्ध्वजमप्यलंकृतम्‌ । पुनर्नियन्तृन्‌ सह पादगोप्तृ- सतत: स चुक्रोध गिरिव्रजेश्वर:,तत्पश्चात्‌ अर्जुनने अपने भल्‍लोंद्वारा प्रत्यंचा और बाणोंसहित दण्डधारके धनुष तथा सजे-सजाये ध्वजको भी काट गिराया। फिर हाथीके महावतों तथा पादरक्षकोंको भी मार डाला। इससे गिरिव्रजके स्वामी दण्डधार अत्यन्त कुपित हो उठे

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Pārtha (Arjuna), sa pamamagitan ng matutulis na palasong bhalla, ay pinira-piraso ang kanyang busog kasama ang pisi nito, at ibinagsak din ang kanyang bandilang maringal at pinalamutian. Sumunod, pinaslang niya ang mga tagapagpaandar ng elepante (mahout) pati ang mga bantay na kawal-lakad na nagtatanggol sa kanila. Dahil dito, ang panginoon ng Girivraja, ang may tangan ng sandatang wari’y pamalo, ay nag-alab sa matinding poot—umigting ang galit sa pagkabigla nang makita ang kanyang mga sagisag ng digmaan at mga tagapagtanggol na nalipol sa labanan.

Verse 12

ततोअरर्जुनं भिन्नकटेन दन्तिना घनाघनेनानिलतुल्यवर्चसा । अतीव चुक्षो भयिषुर्जनार्दनं धनंजयं चाभिजघान तोमरै:,उन्होंने गण्डस्थलसे मदकी धारा बहानेवाले, वायुके समान वेगशाली, मदोन्मत्त गजराजके द्वारा अर्जुन और श्रीकृष्णको अत्यन्त घबराहटमें डालनेकी इच्छासे उसे उन दोनोंकी ओर बढ़ाया और तोमरोंसे उन दोनोंपर प्रहार किया

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, itinulak niya pasulong ang isang elepanteng nag-aalimpuyo, ang mga sentido’y umaagos ng katas ng musth—maitim na gaya ng ulap-ulan ngunit maningning, kasingbilis ng hangin—na may hangaring ilugmok sa matinding pangamba sina Janārdana (Krishna) at Dhananjaya (Arjuna); at sila’y tinamaan niya ng mga sibat na tomara. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-awang paglala ng digmaan, kung saan ang takot ay sinasadyang ginagawang sandata kahit laban sa pinakadakilang mandirigma.

Verse 13

अथास्य बाहू द्विपहस्तसंनिभौ शिरकश्ष पूर्णेन्दुनिभानन त्रिभि: । क्षुरै: प्रचिच्छेद सहैव पाण्डव- स्ततो द्विपं बाणशतै: समार्पयत्‌,तब अर्जुनने हाथीकी सूँड़के समान मोटी दण्डधारकी दोनों भुजाओं तथा पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाले उनके मस्तकको भी तीन छुरोंसे एक साथ ही काट डाला। फिर उन्होंने उनके हाथको सौ बाण मारे

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang Pāṇḍava (Arjuna) ay sabay na pumutol sa dalawang bisig niya—makapal na gaya ng nguso ng elepante—at pati sa ulo niyang may mukhang marikit na tulad ng kabilugan ng buwan, sa pamamagitan ng tatlong palasong matalas na wari’y labaha. Pagkatapos, tinamaan niya ang elepante ng sandaang palaso. Ipinahihiwatig ng talatang ito ang malagim na katumpakan ng tungkulin sa digmaan: ang husay at paninindigan ay ginagamit nang walang pag-aatubili sa marahas na kaayusan ng labanan.

Verse 14

स पार्थबाणैस्तपनीय भूषणै: समाचित: काजउ्चनवर्मभृद्‌ द्विप: । तथा चकाशे निशि पर्वतो यथा दावाग्निना प्रज्वलितौषधिद्रुम:,उसके सारे शरीरमें अर्जुनके सुवर्णभूषित बाण चुभ गये थे। इससे सुवर्णमय कवच धारण करनेवाला वह हाथी उसी प्रकार शोभा पाने लगा, जैसे रात्रिमें दावानलसे जलती हुई ओषधियों और वृक्षोंसे युक्त पर्वत प्रकाशित होता है

Sabi ni Sañjaya: Nabutas sa buong katawan ng mga palaso ni Arjuna na may palamuting ginto, ang elepanteng iyon—na may suot na baluting ginto—ay kumislap nang maringal. Animo’y bundok sa gabi na tinatanglawan ng apoy sa gubat, nagliliyab sa gitna ng mga halamang-gamot at mga punò. Ipinahihiwatig ng larawang ito ang kakila-kilabot na karilagan ng digmaan: maging ang pagdurusa ay nagiging nakapanghihilakbot na ningning sa bisa ng mga sandata ng labanan.

Verse 15

स वेदनार्तोम्बुदनिस्वनो नदं- श्वरन भ्रमन्‌ प्रस्खलितान्तरोड<द्रवत्‌ । पपात रुग्ण: सनियन्तृकस्तथा यथा गिरिव॑जविदारितस्तथा,वह हाथी वेदनासे पीड़ित हो मेघके समान गर्जना करता, सब ओर विचरता, घूमता और बीच-बीचमें लड़खड़ाता हुआ भागने लगा। अधिक घायल हो जानेके कारण वह महावतोंके साथ ही पृथ्वीपर गिर पड़ा; मानो वद्धद्वारा विदीर्ण किया हुआ पर्वत धराशायी हो गया हो

Sabi ni Sañjaya: Pinahihirapan ng sakit, ang elepante’y umungal na parang dagundong ng kulog sa ulap. Sa pagkalito’y gumala at tumakbo, paikot-ikot, at paulit-ulit na natitisod. Pagkaraan, sa tindi ng sugat, bumagsak ito sa lupa kasama ang tagapagpaandar nito, na wari’y bundok na hinati ng kidlat at gumuho. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-awang pag-igting ng digmaan, kung saan maging ang pinakamalalakas na nilalang at ang kanilang mga tagapag-alaga ay nadadala sa pagdurusa at kapahamakan.

Verse 16

हिमावदातेन सुवर्णमालिना हिमाद्रिकूटप्रतिमेन दन्तिना । हते रणे भ्रातरि दण्ड आव्रज- ज्जिघांसुरिन्द्रावरजं धनंजयम्‌,रणभूमिमें अपने भाई दण्डधारके मारे जानेपर दण्ड श्रीकृष्ण और अर्जुनका वध करनेकी इच्छासे बर्फके समान सफेद, सुवर्णमालाधारी तथा हिमालयके शिखरके समान विशालकाय गजराजके द्वारा वहाँ आ पहुँचा

Wika ni Sañjaya: Nang mapatay sa labanan ang kaniyang kapatid na si Daṇḍa, si Daṇḍa ay sumugod sa larangan, nag-aalab ang hangaring patayin si Dhanañjaya (Arjuna), ang nakababatang kapatid ni Indra. Dumating siya na nakasakay sa isang hari ng mga elepante—puting-puti na parang niyebe, may kuwintas na ginto, at kasingtaas ng tuktok ng Himalaya—na pinapatakbo ng paghihiganting isinilang sa pagpanaw ng kapatid.

Verse 17

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वमें अश्वत्थागाकी पराजयविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,स तोमरैरकककरप्रभैस्त्रिभि- जनार्दनं पञ्चभिरर्जुनं शितै: । समर्पयित्वा विननाद नर्दयं- स्ततो<स्य बाहू निचकर्त पाण्डव: उसने सूर्यकी किरणोंके समान प्रकाशित होनेवाले तीन तीखे तोमरोंसे श्रीकृष्णको और पाँचसे अर्जुनको घायल करके बड़े जोरसे गर्जना की। इतनेहीमें पाण्डुपुत्र अर्जुनने उसकी दोनों बाँहें काट डालीं

Wika ni Sañjaya: Sa tatlong matutulis na sibat na kumikislap na parang sinag ng araw, tinamaan niya si Janārdana (Kṛṣṇa); at sa limang iba pang matatalim, tinamaan niya si Arjuna. Pagkaraan ng mga hampas na iyon, umungal siya nang malakas sa pagdiriwang; ngunit agad namang pinutol ng Pāṇḍava (Arjuna) ang dalawa niyang bisig.

Verse 18

क्षुरप्रकृत्ती सुभृशं॑ सतोमरौ शुभाड़दौ चन्दनरूषितौ भुजौ । गजात्‌ पतन्‍्तौ युगपद्‌ विरेजतु- ्यथाद्रिशुड्भाद रुचिरो महोरगौ,क्षुसे कटी हुई, सुन्दर बाजूबन्दसे विभूषित, चन्दनचर्चित तथा तोमरसहित वे विशाल भुजाएँ हाथीसे एक साथ गिरते समय पर्वतके शिखरसे गिरनेवाले दो सुन्दर एवं बड़े-बड़े सर्पोंके समान विभूषित हुईं इस प्रकार अपने सुहृदोंकी कही हुई ये बातें बारंबार सुनकर अर्जुनको मन-ही-मन बड़ी प्रसन्नता हुई। वे उन लोगोंका यथायोग्य आदर-सत्कार करके पुनः संशप्तकगणका वध करनेके लिये वहाँसे चल दिये ।। इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि दण्डवधेडष्टादशो5 ध्याय: इस प्रकार श्रीमह्ा भारत कर्णपर्वमें दण्डधार और दण्डका वधविषयक अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

Wika ni Sañjaya: “Ang dalawang bisig na iyon—tulis na parang labaha, may mga sibat pang nakakabit, pinalamutian ng mariringal na pulseras sa bisig at pinahiran ng sandalwood—ay kumislap habang sabay na nahuhulog mula sa elepante, na wari’y dalawang magagandang dambuhalang ahas na dumudulas mula sa tuktok ng bundok.”

Verse 19

तथार्धचन्द्रेण हतं किरीटिना पपात दण्डस्य शिर:ः क्षितिं द्विपात्‌ । तच्छोणितादे निपतद्‌ विरेजे दिवाकरोडस्तादिव पश्चिमां दिशम्‌,तत्पश्चात्‌ किरीटधारी अर्जुनके चलाये हुए अर्थचन्द्रसे कटकर दण्डका मस्तक हाथीसे पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय खूनसे लथपथ हो गिरता हुआ वह मस्तक अस्ताचलसे पश्चिम दिशाकी ओर डूबते हुए सूर्यके समान शोभायमान हुआ

Wika ni Sañjaya: Tinamaan ng palasong hugis gasuklay—pinakawalan ni Arjuna, ang mandirigmang may diyadema—naputol ang ulo ni Daṇḍa at nahulog mula sa elepante tungo sa lupa. Habang bumabagsak, basang-basa sa dugo, kumislap ito na parang araw na lumulubog sa kanluran sa likod ng bundok ng paglubog.

Verse 20

अथ ड्िपं श्वेतवरा भ्रसंनि भं दिवाकरांशुप्रतिमै: शरोत्तमै: । बिभेद पार्थ: स पपात नादयन्‌ हिमाद्रिकूटं कुलिशाहतं यथा,इसके बाद अर्जुनने श्वेत महामेघके समान सफेद रंगवाले उस हाथीको सूर्यकी किरणोंके सदृश तेजस्वी उत्तम बाणोंद्वारा विदीर्ण कर डाला। फिर तो वह वज्रके मारे हुए हिमालयके शिखरके समान धमाकेकी आवाजके साथ धराशायी हो गया

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, tinuhog ni Pārtha (Arjuna) ang napakahusay na puting elepanteng iyon—puti na parang maliwanag na ulap—sa pamamagitan ng mga palasong ubod-galing na nagliliyab na parang sinag ng araw. Nang mabutas, bumagsak ito na may dagundong na alingawngaw, na wari’y tuktok ng Himalaya na winasak ng kulog-kidlat ni Indra.

Verse 21

ततोडपरे तत्प्रतिमा गजोत्तमा जिगीषव: संयति सव्यसाचिना । तथा कृतास्ते च यथैव तौ द्विपौ ततः प्रभग्नं सुमहद्रिपोर्बलम्‌,तदनन्तर उसीके समान जो दूसरे-दूसरे गजराज विजयकी इच्छासे युद्धके लिये आगे बढ़े, उन सबकी सव्यसाची अर्जुनने वैसी ही दशा कर डाली, जैसी कि पूर्वोक्त दोनों हाथियोंकी कर दी थी। इससे शत्रुकी उस विशाल सेनामें भगदड़ मच गयी

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, sumugod sa labanan ang iba pang mahuhusay na elepante, kapantay sa lakas, na may pagnanais na magtagumpay. Si Arjuna na Savyasācī ay ginawa silang kapareho ng sinapit ng dalawang elepanteng nabanggit kanina. Kaya’t sa napakalawak na hukbo ng kaaway ay sumiklab ang isang matinding pagkalas at pagtakbo sa gulo.

Verse 22

गजा रथाश्वाः पुरुषाश्व संघश: परस्परघ्ना: परिपेतुराहवे । परस्परं प्रस्खलिता: समाहिता भृशं निपेतुर्बहुभाषिणों हता:,झुंड-के-झुंड हाथी, रथ, घोड़े और पैदल मनुष्य परस्पर आघात-प्रत्याघात करते हुए युद्धस्थलमें चारों ओरसे टूट पड़े थे। वे आपसमें एक-दूसरेकी चोटसे अत्यन्त घायल हो लड़खड़ाते और बहुत बकझक करते हुए मरकर गिर जाते थे

Sinabi ni Sañjaya: Sa labanan, ang mga elepante, karwahe, kabayo, at mga pulutong ng kawal na naglalakad ay nag-uunahan at nagbabanggaan, humahampas at gumaganti ng hampas sa isa’t isa. Sugatang-sugatan sa mga tama ng kapwa, sila’y umuugoy, nadadapa; at sa gitna ng maiingay na sigaw, ang mga napatay ay bumagsak na magkakapatong-patong.

Verse 23

अथार्जुनं स्वे परिवार्य सैनिका: पुरन्दरं देवगणा इवाब्रुवन्‌ अभैष्म यस्मान्मरणादिदव प्रजा: स वीर दिष्टया निहतस्त्वया रिपु:,इसके बाद इन्द्रको घेरकर खड़े हुए देवताओंके समान अपनी ही सेनाके लोग अर्जुनको घेरकर इस प्रकार बोले--“वीर! जैसे प्रजा मौतसे डरती है, उसी प्रकार हमलोग जिससे भयभीत हो रहे थे, उस शत्रुको आपने मार डाला; यह बड़े सौभाग्यकी बात है!

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, pinalibutan si Arjuna ng sarili nilang mga kawal at nagsalita na parang mga diyos na pumapaligid kay Purandara (Indra): “O bayani! Ang kaaway na kinatatakutan namin—gaya ng pagkatakot ng mga tao sa kamatayan—ay napatay mo, sa dakilang kapalaran.”

Verse 24

न चेदरक्षिष्य इमं जन॑ भयाद्‌ द्विषद्धिरेवं बलिभि: प्रपीडितम्‌ । तथा भविष्यद्‌ विषतां प्रमोदनं यथा हतेष्वेष्विह नोडरिसूदन,'शत्रुसूदन! यदि आप बलवान शत्रुओंसे इस प्रकार पीड़ित हुए इन स्वजनोंकी भयसे रक्षा नहीं करते तो इन शत्रुओंको वैसी ही प्रसन्नता होती, जैसी इस समय इनके मारे जानेपर यहाँ हमलोगोंको हो रही है”

Sinabi ni Sañjaya: “O tagapagpuksa ng kaaway! Kung dahil sa takot ay hindi mo ipinagtanggol ang mga taong ito—ang sarili mong mga kamag-anak—nang sila’y pinahihirapan ng makapangyarihang mga kaaway, tiyak na ang mga kalaban ay magagalak na gaya ng paggalak namin ngayon dito sa pagkakapatay sa kanila.”

Verse 25

इतीव भूयश्न सुहृद्धिरीरिता निशम्य वाच: सुमनास्ततोअर्जुन: | यथानुरूपं प्रतिपूज्य तं जनं जगाम संशप्तकसंघहा पुन:

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig niyang muli ang mga salitang iyon mula sa mga kaibigang may mabuting hangarin, luminaw at tumahimik ang isip ni Arjuna. Matapos niyang tumugon sa kanila nang may nararapat na paggalang ayon sa pagkakataon, muli siyang lumabas—bilang tagapaglipol ng pangkat ng mga Saṃśaptaka.